9. SINIF KİMYA 1. DÖNEM TEMEL KONULARI
Bu konu anlatımı, 1. Dönemin ana konuları olan Kimya Bilimi ve Atom Yapısı & Periyodik Sistemin en kritik noktalarını özetlemektedir.
1. Kimya Bilimi
Kimya, maddenin yapısını, özelliklerini, birbirleriyle etkileşimlerini ve bu etkileşimler sırasında meydana gelen enerji değişimlerini inceleyen bilim dalıdır. Kimya, hayatın her alanında yer alır.
1.1. Kimyanın Uygulama Alanları (Disiplinleri)
- Analitik Kimya: Maddenin kimyasal bileşenlerinin nitel (ne olduğu) ve nicel (ne kadar olduğu) incelenmesi.
- Biyokimya: Canlı organizmaların kimyasal yapısını ve bu yapıdaki kimyasal süreçleri inceleyen bilim.
- Organik Kimya: Temeli Karbon (C) olan bileşikleri inceler.
- Anorganik Kimya: Organik olmayan (karbon temelli olmayan) bileşikleri inceler (Su, mineraller, tuzlar, asitler ve bazlar).
- Fizikokimya: Kimyasal sistemlerdeki ısı, iş ve enerji gibi fiziksel kanunları ve prensipleri inceler.
1.2. Kimya Laboratuvar Kuralları ve Güvenlik İşaretleri
Laboratuvarda çalışırken önlük giyilmesi, gözlük takılması ve kimyasalların koklanmaması temel güvenlik kurallarıdır. Laboratuvarda kullanılan temel malzemelerden bazıları beherglas, erlenmayer, pipet, büret ve mezürdür.
| İşaret | Anlamı | Açıklama |
|---|---|---|
| Kuru Kafa | Zehirli / Toksik | Yutulması, solunması veya deri ile teması halinde zehirlenmeye yol açar. |
| Alev | Yanıcı / Parlayıcı | Kolayca tutuşabilen ve yanabilen maddelerdir. Isıdan ve ateşten uzak tutulmalıdır. |
| Aşındırıcı | Korozif | Cilt, göz ve diğer maddelerle temas ettiğinde aşındırma, yakma ve tahrip etme potansiyeli vardır. |
2. Atomun Temel Yapısı
2.1. Atom Altı Tanecikler
- Proton ($p^+$): Çekirdekte bulunur. Yükü pozitif (+1). Kütlesi $\approx 1$ akb. Atom numarası ($Z$) proton sayısına eşittir.
- Nötron ($n^0$): Çekirdekte bulunur. Yükü yok (0). Kütlesi $\approx 1$ akb.
- Elektron ($e^-$): Çekirdek etrafındaki yörüngelerde bulunur. Yükü negatif (-1). Kütlesi $\approx 0$ (ihmal edilir).
2.2. Temel Atom Kavramları
- Atom Numarası ($Z$): Çekirdekteki proton sayısıdır. Elementin kimliğini belirler.
- Kütle Numarası ($A$): Çekirdekteki Proton + Nötron sayısı toplamıdır. Atomun yaklaşık kütlesini verir.
- Nötr Atom: Proton sayısı = Elektron sayısıdır. Toplam yükü sıfırdır.
- İyon: Atomun elektron alıp vermesiyle oluşan yüklü taneciktir.
- Katyon (+): Elektron vermiş, pozitif yüklü iyon.
- Anyon (-): Elektron almış, negatif yüklü iyon.
2.3. Atom Türleri Arasındaki İlişkiler
| Tanım | Özellik | Örnek |
|---|---|---|
| İzotop | Proton sayısı AYNI, Nötron sayısı FARKLI. Kimyasal özellikleri aynıdır. | ${}^{12}C$ ve ${}^{14}C$ |
| İzoton | Nötron sayısı AYNI, Proton sayısı FARKLI. Kimyasal özellikleri farklıdır. | ${}^{39}K$ ve ${}^{40}Ca$ (İkisinde de 20 nötron var) |
| İzobar | Kütle numarası AYNI, Atom numarası FARKLI. Kimyasal ve fiziksel özellikleri farklıdır. | ${}^{40}Ar$ ve ${}^{40}Ca$ |
| İzoelektronik | Elektron sayısı AYNI, Atom numarası FARKLI. | $Na^+$ ve $Ne$ (İkisinde de 10 elektron var) |
3. Periyodik Sistem ve Element Sınıflandırması
Periyodik sistem, elementleri artan atom numaralarına ($Z$) göre düzenler. Bu düzenleme, elementlerin kimyasal özelliklerinin periyodik olarak tekrar etmesini sağlar.
- Periyot: Periyodik tablonun yatay sıralarıdır (7 tane). Aynı periyottaki elementlerin katman sayıları (enerji seviyeleri) aynıdır.
- Grup: Periyodik tablonun dikey sütunlarıdır (18 tane). Aynı gruptaki elementlerin (ana gruplar için) değerlik elektron sayıları ve benzer kimyasal özellikleri vardır.
- Ana Gruplar: $A$ grupları ($1A, 2A, \dots, 8A$).
- Yan Gruplar: $B$ grupları (Geçiş metalleri).
3.1. Elementlerin Sınıflandırılması
- Metalller: Parlak, elektriği ve ısıyı iyi iletir, tel ve levha haline getirilebilir, elektron vermeye eğilimlidirler (katyon oluştururlar). Genellikle $1A, 2A, 3A$ gruplarının elementleridir ($H$ hariç).
- Ametaller: Mat görünümlü, elektriği ve ısıyı iyi iletmez, kırılgandır, elektron almaya eğilimlidirler (anyon oluştururlar). Genellikle $4A, 5A, 6A, 7A$ gruplarındadır.
- Yarı Metaller: Hem metal hem de ametal özelliklerini gösterirler (Örnek: $B, Si, Ge$).
- Soy Gazlar (Asal Gazlar): $8A$ grubunda bulunurlar. Kararlıdırlar ve tepkimeye girmeye isteksizlerdir.