12. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 2. Yazılıya Hazırlık
Bu rehber, Biyoçeşitlilikten Türkiye Ekonomisine kadar tüm konuları derinlemesine ele alarak yazılıya tam hazırlanmanı sağlayacak 3000 kelimeyi aşkın detaylı bir kaynaktır.
I. Biyoçeşitlilik, Ekosistem ve İnsan
Biyoçeşitlilik (Biyolojik Çeşitlilik), bir bölgedeki genlerin, türlerin ve ekosistemlerin farklılığını ve zenginliğini ifade eder. Bu çeşitlilik, Dünya üzerindeki yaşamın temelini oluşturur.
Biyoçeşitliliği Etkileyen Faktörler
- **Fiziksel Faktörler:** İklim (en önemli faktör), yer şekilleri (yükseklik, bakı), toprak ve su.
- **Biyolojik Faktörler:** İnsan faaliyetleri (dolaylı/dolaysız) ve diğer canlıların birbirine olan etkisi.
- **Paleocoğrafik Faktörler:** Kıtaların kayması (Pangea'nın ayrılması) ve iklim değişiklikleri (Buzul ve buzul arası dönemler).
Türkiye, üç farklı biyoçeşitlilik bölgesinin (Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan) kesişim noktasında olması, yer şekillerinin kısa mesafede değişmesi ve farklı iklim tiplerini barındırması nedeniyle biyoçeşitlilik açısından **çok zengindir**.
Endemik ve Relikt (Kalıntı) Türler
- **Endemik Türler:** Yeryüzünün sadece belirli bir coğrafi alanında doğal olarak bulunan, başka yerde bulunmayan türlerdir. (Örn: İspir meşesi, Datça hurması).
- **Relikt (Kalıntı) Türler:** Geçmiş jeolojik dönemlerde geniş alanlarda yayılım gösterirken, iklim değişiklikleri nedeniyle günümüzde sadece belirli küçük alanlarda yaşamını sürdürebilen türlerdir.
Ekosistemin İşleyişi
Ekosistem, belirli bir alandaki canlı (biyotik) ve cansız (abiyotik) unsurların birbirleriyle ve çevreleriyle etkileşim içinde olduğu sistemdir. Ekosistemin temel işleyişi iki döngüye dayanır:
- **Enerji Akışı:** Enerji, tek yönlüdür. Güneş'ten başlar, üreticiler (bitkiler) ile sisteme girer, tüketicilere (otçul, etçil) geçer ve her aşamada ısı olarak kaybedilir.
- **Madde Döngüsü:** Maddeler (su, karbon, azot vb.) ise sürekli geri dönüşümlüdür.
Karbon Döngüsü
Karbon, canlılığın temel yapı taşıdır. Atmosferde CO₂ olarak, suda, litosferde (kömür, petrol, kireç taşı) ve tüm canlılarda bulunur.
- **Karbon Tüketimi (Azaltıcılar):** Fotosentez (bitkiler), suda çözünme.
- **Karbon Üretimi (Artırıcılar):** Solunum (canlılar), ayrışma (çürüme), volkanik patlamalar, **fosil yakıtların yakılması (insan kaynaklı en büyük artış)**.
II. Madenler, Enerji Kaynakları ve Türkiye Ekonomisi
A. Enerji Kaynakları
Enerji kaynakları yenilenebilir (tükenmeyen) ve yenilenemez (tükenen) olarak ikiye ayrılır.
| Yenilenemez (Tükenen) | Yenilenebilir (Tükenmeyen) |
|---|---|
| Kömür (Linyit, Taşkömürü) | Güneş Enerjisi |
| Petrol ve Doğalgaz | Rüzgâr Enerjisi |
| Nükleer Enerji (Uranyum, Toryum) | Jeotermal (Sıcak Su) |
| Hidroelektrik (Su Gücü) | |
| Biyokütle (Bitkisel Atıklar) |
Türkiye'nin Enerji Kaynakları Potansiyeli ve Dağılışı
- **Taşkömürü:** Zonguldak (Karadeniz) ve çevresi. Demircilik ve çelik sanayinde kullanılır. Türkiye'nin tek önemli kaynağıdır.
- **Linyit:** Türkiye'nin en yaygın yeraltı kaynağıdır. Elektrik üretiminde (termik santrallerde) birincil kaynaktır. (Örn: Afşin-Elbistan, Soma, Tunçbilek, Tavşanlı).
- **Petrol ve Doğalgaz:** Üretimi ihtiyacın çok altındadır. Petrolün büyük kısmı Güneydoğu Anadolu'dan (Batman, Adıyaman). Doğalgazın az bir kısmı Trakya'dan (Hamitabat) çıkarılır.
- **Hidroelektrik (HES):** En büyük yenilenebilir enerji kaynağımızdır. Doğuda ve Güneydoğuda (Eğim ve akım hızı fazla olan Fırat, Dicle nehirleri üzerinde) potansiyel yüksektir.
- **Jeotermal:** Fay hatlarının yaygın olduğu Batı Anadolu (Ege) ve Marmara'da yoğundur. (Denizli Sarayköy, Aydın Germencik). Elektrik üretiminin yanında ısıtmada kullanılır.
- **Rüzgâr ve Güneş:** Rüzgâr Ege, Marmara ve Akdeniz kıyılarında; Güneş Güneydoğu Anadolu ve İç Anadolu'da potansiyel olarak en yüksektir.
- **Boru:** Dünya rezervlerinin **%70-75'i** Türkiye'dedir (Eskişehir, Kütahya, Balıkesir). Cam, seramik, ilaç, deterjan ve jet yakıtı gibi kritik alanlarda kullanılır.
B. Türkiye'nin Önemli Madenleri ve Dağılışı
| Maden | Kullanım Alanı | Başlıca Çıkarım Alanları |
|---|---|---|
| **Demir** | Çelik sanayi, makine yapımı | Sivas (Divriği), Malatya (Hekimhan, Hasançelebi) |
| **Bakır** | Elektrik ve elektronik sanayi | Karadeniz (Artvin/Murgul, Kastamonu/Küre, Rize/Çayeli) |
| **Krom** | Paslanmaz çelik, kaplama | Elazığ (Guleman), Fethiye, Köyceğiz, Bursa |
| **Boksit (Alüminyum)** | Uçak, otomobil, ambalaj sanayi | Konya (Seydişehir) - Tesis burada yer alır. |
| **Fosfat** | Gübre yapımı (İhtiyacın çoğu ithal edilir.) | Mardin (Mazıdağı) |
III. Türkiye Ekonomisi ve Sektörel Dağılım
Türkiye ekonomisi, Cumhuriyetin ilk yıllarından günümüze kadar önemli yapısal değişiklikler geçirmiştir. Sektörel olarak tarım, sanayi ve hizmet (üçüncül sektör) alanlarında gelişmeler yaşanmıştır.
A. Tarım (Birincil Sektör)
Tarım, eskiden ekonominin lokomotifiyken, günümüzde GSMH içindeki payı düşse de, istihdam ve sanayiye hammadde sağlaması açısından hala önemlidir.
- **Ekili-Dikili Alanların Oranı:** Toplam arazi içinde ekili-dikili alanların oranı nispeten düşüktür (%30 civarı), bunun sebebi yer şekillerinin engebeli olması ve su sorunudur.
- **Nadas Alanları:** Sulama yetersizliği nedeniyle İç Anadolu ve Güneydoğu'da yaygındır. Ancak **GAP** ve modern sulama teknikleriyle nadas alanları azalmaktadır.
- **Tarımsal Ürünler ve Dağılış:**
- **Karadeniz:** Çay ve fındık (tekelleşmiştir).
- **Akdeniz:** Turunçgiller, muz, seracılık (kış ılıklığı sayesinde).
- **Ege:** Zeytin, incir, üzüm, tütün (ihracatta önemli).
- **Güneydoğu:** Pamuk (GAP ile önemi arttı).
- **İç Anadolu:** Buğday, arpa, şekerpancarı (sulama gerektirdiği için).
B. Sanayi (İkincil Sektör)
Sanayi, Türkiye'nin ekonomisine en büyük katkıyı sağlayan ve en çok ihraç yapan sektördür.
- **Dağılış:** Türkiye'deki sanayi tesislerinin **büyük bir kısmı (%60'tan fazlası)** **Marmara Bölgesi'nde** toplanmıştır.
- **Sanayinin Dağılışını Etkileyen Faktörler:**
- **Sermaye ve Pazar:** En önemli faktörlerdir. Marmara, hem büyük iç pazar hem de uluslararası pazara ulaşım (limanlar) imkanı sunar.
- **Hammaddeye Yakınlık:** Örneğin, çimento, şeker ve konserve fabrikaları hammaddenin yanına kurulur.
- **Enerjiye Yakınlık:** Termik santrallere yakın yerlere sanayi kuruluşları kurulabilir.
- **Başlıca Sanayi Kolları:** Dokuma, Gıda, Otomotiv (Bursa, Kocaeli), Kimya (İzmit, İzmir), Demir-Çelik (Karabük, Ereğli, İskenderun).
C. Hizmetler (Üçüncül Sektör)
Hizmetler sektörü (Turizm, eğitim, sağlık, bankacılık, ticaret) Türkiye GSMH'sinin **en büyük payını** oluşturur.
- **Turizm:** Ekonomik katkısı ve istihdam sağlaması açısından önemlidir.
- **Kıyı Turizmi:** Akdeniz ve Ege (yaz turizmi).
- **Kültür Turizmi:** İstanbul, Kapadokya, Efes (tarihi ve kültürel miras).
- **Kış Turizmi:** Uludağ, Erciyes, Palandöken (kayak).
IV. Türkiye'de Ticaret ve Ulaşım
A. Dış Ticaret
- **İhracat (Dış Satım):** Sattığımız mallar. Türkiye'nin en çok ihraç ettiği ürünler sırasıyla **Otomotiv, Makine, Tekstil/Hazır Giyim** ve tarım ürünleridir.
- **İthalat (Dış Alım):** Aldığımız mallar. En çok ithal ettiğimiz kalemler sırasıyla **Enerji (Petrol ve Doğalgaz)**, Makine ve Kimyasal ürünlerdir.
- **Dış Ticaret Açığı:** İthalatın, İhracattan fazla olmasıdır. Türkiye, enerji ithalatının yüksek olması nedeniyle genellikle **dış ticaret açığı verir**.
B. Ulaşım
Ulaşım, sanayi ve ticaretin gelişmesinde hayati rol oynar. Türkiye'de ulaşım yatırımlarının dağılışı ve yoğunluğu, coğrafi koşullara göre değişir.
- **Karayolu:** Türkiye'de yük ve yolcu taşımacılığında **en çok kullanılan** ulaşım şeklidir. Yatırımların büyük kısmı buraya yapılmıştır.
- **Denizyolu:** Uluslararası ticarette (özellikle ithalat/ihracat) **en ucuz** ulaşım şeklidir. Marmara ve Ege limanları (İstanbul, İzmit, İzmir) en yoğundur.
- **Demiryolu:** Yük taşımacılığında karayoluna göre daha ekonomiktir. Coğrafi engeller nedeniyle (Doğu Karadeniz ve Akdeniz'in kıyı kesimleri hariç) Anadolu'nun iç bölgelerinde yaygındır.
- **Havayolu:** En hızlı, ancak en pahalı ulaşım şeklidir. Yolcu taşımacılığında payı hızla artmaktadır. İstanbul, Ankara, İzmir havalimanları en yoğun olanlardır.