12. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Konu Tekrarı: Küresel Ortam ve Biyoçeşitlilik
Bu detaylı rehber, 12. Sınıf Coğrafya dersinin ilk ünitesini kapsamaktadır. Coğrafi keşiflerin etkilerinden küresel örgütlenmelere, bölgelerin sınıflandırılmasından biyoçeşitliliğin korunmasına kadar tüm temel konuları bulabilirsiniz. Yazılı öncesinde bu bilgileri tekrar ederek başarı oranınızı artırın.
I. Coğrafi Keşifler ve Küreselleşme Süreci
Coğrafi keşifler, 15. yüzyılda başlayan ve dünya üzerindeki siyasi, ekonomik ve kültürel dengeleri kökten değiştiren deniz yolculuklarıdır. Bu keşifler, günümüzün küreselleşme sürecinin ilk adımlarını atmıştır.
Nedenleri (Coğrafi Keşiflere Yol Açan Etkenler):
- Ekonomik Nedenler: İpek ve Baharat yollarının Osmanlı Devleti'nin kontrolüne geçmesiyle Avrupalıların Doğu ürünlerine (baharat, ipek, değerli taşlar) ulaşımını kolaylaştıracak yeni yollar arayışı.
- Bilimsel ve Teknik Gelişmeler: Pusulanın geliştirilmesi, gemicilik teknolojisinin ilerlemesi (daha dayanıklı, büyük gemiler - **Kalyonlar**), harita bilgisinin artması (Batlamyus'un haritalarının yeniden incelenmesi).
- Dini Nedenler: Hristiyanlığı yayma (Misyonerlik) ve Avrupalıların kilisenin dünya düzlemine dair görüşlerini sorgulaması.
- Siyasi Nedenler: Merkezi krallıkların güçlenmesi ve deniz ticaretini tekelleştirme isteği.
Başlıca Keşifler ve Kaşifler:
- **Bartolomeu Dias (1488):** Afrika'nın güney ucu olan **Ümit Burnu**'nu keşfetti.
- **Kristof Kolomb (1492):** Batıya giderek Asya'ya ulaşma hedefiyle yola çıktı ve günümüzde Karayipler olarak bilinen **Amerika kıtasına** ulaştı. Ancak buranın yeni bir kıta olduğunu fark edemedi.
- **Amerigo Vespucci:** Kolomb'un ulaştığı yerlerin yeni bir kıta olduğunu anladı ve bu kıtaya onun adı verildi (**Amerika**).
- **Vasco da Gama (1498):** Ümit Burnu'nu geçerek Hindistan'a (Kalküta) ulaşan ilk denizci oldu. **Hint Deniz Yolu**'nu açtı.
- **Macellan ve Del Cano (1519-1522):** Dünya çevresini dolaşan ilk ekip oldular ve **Dünya'nın yuvarlak olduğunu** kesin olarak kanıtladılar (Macellan Filipinler'de öldü, yolculuğu yardımcısı Del Cano tamamladı).
Coğrafi Keşiflerin Coğrafi Etkileri:
- Okyanuslardaki ticaret yolları önem kazandı; Akdeniz limanları ve ticaret yolları önemini yitirdi.
- Yeni bitki ve hayvan türleri tanındı (patates, domates, tütün, kakao, mısır gibi ürünler Avrupa'ya taşındı).
- Yeni kıtalar, kültürler ve medeniyetler keşfedildi.
- Dünya'nın yuvarlak olduğu kanıtlanarak kilisenin dogmatik görüşleri sarsıldı.
Önemli Kavram: Rönesans ve Reform
Coğrafi Keşifler sonucunda Avrupa zenginleşti. Bu zenginlik ve kilisenin otoritesinin sarsılması, Avrupa'da bilim, sanat ve felsefede büyük değişimlere yol açan **Rönesans** ve dini alanda büyük dönüşüme yol açan **Reform** hareketlerinin temelini oluşturdu.
Coğrafi Keşifler sonucunda Avrupa zenginleşti. Bu zenginlik ve kilisenin otoritesinin sarsılması, Avrupa'da bilim, sanat ve felsefede büyük değişimlere yol açan **Rönesans** ve dini alanda büyük dönüşüme yol açan **Reform** hareketlerinin temelini oluşturdu.
II. Küresel Ortam: Bölgeler ve Ülkeler
Coğrafyada 'Bölge', doğal, beşerî, ekonomik ve kültürel özellikler bakımından benzerlik gösteren alanları ifade eder. Bölgeler, belirlenen amaca göre farklı şekillerde sınıflandırılabilir ve zamanla değişebilir.
A. Bölgelerin Sınıflandırılması ve Özellikleri
Bölgeler genel olarak iki ana başlıkta toplanır:
1. Şekilsel Bölgeler (Doğal ve Beşerî Özelliklere Göre)
Sınırları net çizilebilen, belli bir homojenlik gösteren bölgelerdir.
- **Doğal Şekilsel Bölgeler:** Fiziksel özelliklere göre belirlenir. Sınırları kolay kolay değişmez.
- **İklim Bölgeleri:** Akdeniz iklim bölgesi, Ekvatoral iklim bölgesi.
- **Yer Şekilleri Bölgeleri:** Dağlık bölgeler (Alp-Himalaya), Düzlük bölgeler.
- **Su Kaynakları Bölgeleri:** Gür akarsu havzaları, kurak bölgeler.
- **Bitki Örtüsü Bölgeleri:** Tropikal yağmur ormanları, Tundra bölgesi.
- **Beşerî Şekilsel Bölgeler:** İnsan faaliyetlerine göre belirlenir.
- **Nüfus Bölgeleri:** Yoğun nüfuslu bölgeler (Güneydoğu Asya), seyrek nüfuslu bölgeler.
- **Kültürel Bölgeler:** Dil, din veya ırka göre (İslam kültürü bölgesi, Latin Amerika bölgesi).
- **Yerleşme Bölgeleri:** Kırsal yerleşme bölgeleri, kentsel yerleşme bölgeleri.
2. İşlevsel Bölgeler (Fonksiyonel Bölgeler)
Tek bir merkeze bağlı olarak işleyen ve sınırları merkezin etki alanına göre belirlenen bölgelerdir.
- **Yönetim Bölgeleri:** Bir merkezden yönetilir (İstanbul Belediyesi, Türkiye Cumhuriyeti idari bölgeleri).
- **Hizmet Bölgeleri:** Bir hizmetin dağıtım ve yönetim ağına göre belirlenir (Posta dağıtım bölgeleri, elektrik şebekesi bölgeleri).
- **İstatistik Bölgeleri:** Veri toplama ve karşılaştırma için kullanılır (Türkiye İstatistik Kurumu - TÜİK bölgeleri).
Bölgelerin Sınırları ve Değişim:
Şekilsel bölgelerde sınırlar **kesin** ve **değişimi yavaştır** (Örn: Dağlık bölgeler). İşlevsel bölgelerde ve beşerî şekilsel bölgelerde sınırlar ise **belli bir amaca göre çizilir** ve **değişimi daha hızlıdır** (Örn: AB Sınırları veya göçle nüfus yoğunluğu değişen bir bölge).
Şekilsel bölgelerde sınırlar **kesin** ve **değişimi yavaştır** (Örn: Dağlık bölgeler). İşlevsel bölgelerde ve beşerî şekilsel bölgelerde sınırlar ise **belli bir amaca göre çizilir** ve **değişimi daha hızlıdır** (Örn: AB Sınırları veya göçle nüfus yoğunluğu değişen bir bölge).
B. Küresel ve Bölgesel Örgütler
Küreselleşen dünyada ülkeler, ekonomik, siyasi, askeri veya çevre sorunlarına çözüm bulmak amacıyla bir araya gelerek örgütler kurarlar. Bu örgütler, küresel ve bölgesel olarak ikiye ayrılır.
1. Küresel Örgütler (Tüm Dünyayı İlgilendiren)
- **Birleşmiş Milletler (BM):** 1945'te kuruldu. Uluslararası barış ve güvenliği korumak, ülkeler arasında dostluk ilişkilerini geliştirmek temel amacıdır. Türkiye kurucu üyelerindendir.
- **İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT):** İslam dünyasının çıkarlarını korumak ve dayanışmayı artırmak amacıyla kurulmuştur.
- **Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD):** Gelişmiş ekonomileri bir araya getirerek ekonomik büyümeyi ve ticareti destekler.
2. Bölgesel Örgütler (Belli Bir Coğrafyayı İlgilendiren)
- **Avrupa Birliği (AB):** Siyasi ve ekonomik entegrasyonu hedefleyen en önemli bölgesel örgüttür. Tek Pazar, ortak para birimi (Euro) temel amaçlarındandır.
- **Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması (NAFTA / USMCA):** ABD, Kanada ve Meksika arasında serbest ticaret bölgesi kurmayı amaçlar.
- **Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (KEİ):** Karadeniz çevresindeki ülkelerin ekonomik işbirliğini geliştirmeyi hedefler. (Türkiye kurucusudur.)
- **Gelişen Sekiz Ülke (D-8):** Türkiye, Nijerya, İran, Pakistan, Endonezya, Malezya, Mısır, Bangladeş'ten oluşur.
III. Doğal Sistemler: Biyoçeşitlilik (Biyolojik Çeşitlilik)
Biyoçeşitlilik, bir bölgedeki genlerin, türlerin ve ekosistemlerin çeşitliliği anlamına gelir. Dünyadaki yaşamın temelini oluşturur ve ekosistemlerin sağlığı için hayati öneme sahiptir.
A. Biyoçeşitliliği Oluşturan Temel Bileşenler:
- **Genetik Çeşitlilik:** Bir tür içindeki bireylerin farklı genetik yapısı (Örn: Farklı elma türleri).
- **Tür Çeşitliliği:** Bir ekosistemdeki farklı canlı türlerinin sayısı ve oranı (Örn: Bir ormandaki kuş, böcek, memeli türlerinin tamamı).
- **Ekosistem Çeşitliliği:** Farklı yaşam alanlarının (orman, göl, çöl, deniz) çeşitliliği.
B. Biyoçeşitliliğin Dağılışını Etkileyen Faktörler:
Biyoçeşitlilik, Dünya üzerinde eşit dağılmaz; bazı bölgeler (örneğin Ekvator çevresi) daha zengindir. Bunu etkileyen faktörler şunlardır:
1. Fiziki Coğrafya Faktörleri (Doğal):
- **İklim:** Canlıların yaşamını belirleyen en önemli faktördür. Sıcaklık ve nemin yüksek olduğu Ekvator çevresi, en zengin alanlardır.
- **Yer Şekilleri (Topografya):** Dağlık ve engebeli alanlar, kısa mesafede farklı iklim ve mikro-klima alanları yaratarak biyoçeşitliliği artırır.
- **Toprak Çeşitliliği:** Toprağın yapısı ve mineral zenginliği, bitki türlerini etkiler.
- **Su Kaynakları:** Tatlı su kaynaklarının varlığı, birçok tür için hayati öneme sahiptir.
2. Biyolojik Faktörler:
- **Diğer Canlıların Etkisi:** Av-avcı ilişkisi, rekabet ve simbiyotik yaşam.
- **Endemik Türler:** Sadece belirli bir bölgede yaşayan, başka yerde görülmeyen türler (Örn: **Kazdağı Göknarı, Datça Hurması**). Türkiye endemik türler açısından zengin bir ülkedir.
3. Paleocoğrafya Faktörleri (Tarihsel):
- **Kıtaların Kayması:** Kıtaların birbirinden ayrılması, türlerin farklı coğrafyalarda evrimleşmesine yol açmıştır.
- **İklim Değişiklikleri (Buzul Dönemleri):** Buzul dönemlerinde bazı türler yok olmuş, bazıları ise daha sıcak bölgelere göç ederek korunmuştur (**Relikt Türler**).
C. Biyoçeşitliliğin Önemi ve İnsan Etkisi:
- **Ekonomik Faydalar:** Tarım (genetik çeşitlilik), tıp (ilaç hammaddeleri), turizm.
- **Ekolojik Faydalar:** Ekosistem dengesini koruma, su döngüsü, toprağın oluşumu ve hava temizleme.
Biyoçeşitliliğe Yönelik Tehditler ve Koruma:
- **Tehditler:** Yaşam alanlarının yok edilmesi (ormanların tahribi), aşırı avlanma ve kaçak avcılık, hava ve su kirliliği, küresel iklim değişikliği.
- **Koruma Yöntemleri:** Milli parklar, yaban hayatı koruma alanları ve gen bankaları kurulması; sürdürülebilir kalkınma projeleri geliştirilmesi.
Unutma: Türkiye, üç farklı iklim kuşağının kesişim noktasında yer aldığı, engebeli bir topografyaya sahip olduğu ve buzul dönemlerini (Kafkaslar hariç) ağır hasarla atlatmadığı için **biyoçeşitlilik ve endemik türler** açısından Dünya'nın en zengin ülkelerinden biridir.
Yazılıya Hazırlık Kontrol Listesi
- Coğrafi Keşiflerin nedenlerini ve sonuçlarını (özellikle ekonomik ve bilimsel sonuçlarını) tekrar et.
- Şekilsel (doğal/beşerî) ve İşlevsel bölgelerin farklarını anla.
- Küresel örgütlerin (BM, İİT, OECD) ve bölgesel örgütlerin (AB, KEİ) amaçlarını ezberle.
- Biyoçeşitliliği oluşturan üç temel bileşeni (gen, tür, ekosistem) birbirinden ayır.
- Biyoçeşitliliğin dağılışını etkileyen faktörleri (İklim, Yer Şekilleri, Paleocoğrafya) detaylıca incele.