1. BÖLÜM: SİNİR SİSTEMİ (DENETLEYİCİ VE DÜZENLEYİCİ SİSTEMLER)
12. sınıf biyolojinin ilk önemli konusu, çevreden gelen uyarıları algılayıp değerlendiren ve gerekli tepkiyi oluşturan Sinir Sistemi'dir. Sinir sistemi, vücudumuzdaki tüm sistemlerin düzenli ve uyumlu çalışmasını sağlar.
I. Sinir Sisteminin Yapı Birimi: Nöron (Sinir Hücresi)
Nöronlar, sinir sisteminin temel işlevsel birimleridir. Yapıları ve görevleri üç ana kısımda incelenir:
1. Nöronun Kısımları
- Dendrit: Gövdeden çıkan, kısa, çok sayıda uzantıdır. Diğer nöronlardan ya da duyu organlarından gelen uyarıları (impulsları) alarak hücre gövdesine iletir.
- Hücre Gövdesi: Çekirdek ve organellerin (Nissl cisimcikleri, mitokondri vb.) bulunduğu kısımdır. Gelen uyarıları aksona iletir.
- Akson: Gövdeden çıkan, genellikle tek ve uzun uzantıdır. Uyarıyı (impulsu) hücre gövdesinden alıp başka bir nörona, kasa veya salgı bezine iletir.
2. Nöron Çeşitleri (Görevlerine Göre)
| Nöron Çeşidi | Görevi | Bulunduğu Yer |
|---|---|---|
| Duyu Nöronu (Getirici) | Duyu organlarından aldığı uyarıları Merkezi Sinir Sistemi'ne (MSS) taşır. | Duyu organları ve MSS yolu üzerinde. |
| Ara Nöron (Değerlendirici) | Duyu nöronundan gelen bilgiyi değerlendirir, yorumlar ve tepki nöronuna iletilmek üzere karar verir. | Sadece Merkezi Sinir Sistemi'nde (Beyin ve Omurilik). |
| Motor Nöron (Götürücü) | Ara nöronun verdiği cevabı (tepkiyi) Merkezi Sinir Sistemi'nden alarak tepki organına (efektör organ: kas veya bez) taşır. | MSS yolu üzerinde ve tepki organında. |
İmpuls İletimi: İyon Değişimi
Sinir hücresinde impuls iletimi elektro-kimyasal yolla gerçekleşir. Nöron zarında potansiyel farkları oluşur:
- Polarizasyon (Kutuplaşma): Hücre dışı (+), Hücre içi (-) yüklüdür. Na-K pompası aktif çalışır.
- Depolarizasyon (Kutuplaşma Kalkması): Uyarı gelince Na+ kapıları açılır, Na+ hızlıca içeri girer. Hücre içi (+) olur. İmpuls iletilir.
- Repolarizasyon (Yeniden Kutuplaşma): Na+ kapıları kapanır, K+ kapıları açılır ve K+ dışarı çıkar. Hücre içi tekrar (-) olur.
II. Merkezi Sinir Sistemi (MSS)
Merkezi Sinir Sistemi (MSS), Beyin ve Omurilikten oluşur ve vücudun kontrol ve koordinasyon merkezidir.
1. Beyin
- Ön Beyin: Beyin kabuğu (Serebrum) ve Ara Beyin (Talamus, Hipotalamus) kısımlarından oluşur.
- Serebrum (Beyin Kabuğu): Hafıza, öğrenme, bilinçli hareketler, konuşma, yazma, hayal kurma ve duyu organlarından gelen bilgilerin değerlendirildiği yerdir.
- Hipotalamus: Homeostasi (iç denge) merkezidir. Vücut sıcaklığı, kan basıncı, uyku-uyanıklık, su dengesi ve açlık-tokluk merkezidir. Aynı zamanda hipofiz bezinin çalışmasını da kontrol eder.
- Orta Beyin: Görme ve işitme reflekslerini (ışıkta göz bebeği refleksleri, sesle irkilme) ve kas tonusunu (kasların hafif kasılı kalması) düzenler.
- Arka Beyin: Beyincik (Serebellum), Omurilik Soğanı (Medulla Oblongata) ve Ponts (Varoli Köprüsü) kısımlarından oluşur.
- Beyincik: Denge ve hareket koordinasyon merkezidir. İç kulak ve gözden gelen bilgilerle çalışır.
- Omurilik Soğanı: Hayati refleksleri (solunum, dolaşım, yutma, hapşırma, öksürme) kontrol eder. Beyin yarım kürelerinden gelen sinirler burada çapraz yapar.
- Ponts (Varoli Köprüsü): Sadece memelilerde bulunur. Beyinciğin iki yarım küresi arasındaki sinir iletimini sağlar.
2. Omurilik
Refleks yayının merkezidir. Beyin ile çevresel sinir sistemi arasındaki bilgi iletimini sağlar. Omurilikten çıkan sinirler (Motor nöronlar) vücuda dağılır.
- Refleks Yayı: Uyarı → Duyu Nöronu → Ara Nöron (Omurilikte) → Motor Nöron → Tepki Organı (Kas/Bez).
2. BÖLÜM: ENDOKRİN SİSTEM (HORMONLAR)
Endokrin sistem, salgıladığı hormonlar aracılığıyla sinir sistemiyle birlikte vücudun düzenlenmesinde rol oynar. Hormonlar kan yoluyla taşınır ve sadece hedef hücreleri etkiler.
III. Hipofiz Bezi ve Kontrol Mekanizması
Hipofiz bezi, Hipotalamus'un kontrolü altında çalışır ve diğer endokrin bezlerin çoğunu kontrol ettiği için **"Genel Yönetici Bez"** olarak adlandırılır. İki ana lobu vardır:
1. Ön Lob Hormonları
| Hormon | Görevi ve Hedef Organı |
|---|---|
| STH (Büyüme Hormonu) | Tüm vücut hücrelerinin büyümesini düzenler. Eksikliğinde cücelik, fazlalığında devlik (çocuklukta) veya akromegali (yetişkinlikte) görülür. |
| TSH (Tiroid Uyarıcı Hormon) | Tiroid bezini uyararak tiroksin hormonu salgılamasını sağlar. |
| ACTH (Adrenokortikotropik Hormon) | Böbrek üstü bezinin kabuk (korteks) kısmını uyarır. |
| FSH ve LH (Gonadotropinler) | Üreme organlarını (Eşey bezlerini) uyarır. Yumurta ve sperm üretimini tetikler. |
| PRL (Prolaktin/LTH) | Süt bezlerinin gelişimini ve süt üretimini sağlar. Annelik içgüdüsünü uyarır. |
2. Arka Lob Hormonları
Bu hormonlar Hipotalamus'ta üretilir, Aksonlar aracılığıyla hipofiz arka lobuna taşınır ve buradan kana salgılanır.
- ADH (Vazopressin): Böbreklerden suyun geri emilimini düzenler. Eksikliğinde **Şekersiz Diyabet** oluşur.
- Oksitosin: Doğum sırasında rahim kaslarının kasılmasını sağlar ve süt bezlerinden sütün salgılanmasını uyarır (Süt indirme refleksi).
IV. Tiroid, Paratiroid ve Pankreas Hormonları
1. Tiroid Bezi
- Tiroksin: Vücudun genel **metabolizma hızını** düzenler. Yapısında **iyot** bulunur.
- Eksikliği çocuklukta: **Kretenizm** (Zeka ve fiziksel gerilik).
- Eksikliği yetişkinlikte: **Miksödem** (Metabolizma yavaşlar, uyuşukluk).
2. Paratiroid Bezi
- Parathormon: Kandan kemiğe **Ca (kalsiyum)** geçişini yavaşlatarak kandaki Ca seviyesini **yükseltir**. (Düşük Ca seviyesinde kaslarda titreme ve kasılma nöbetleri yani **Tetani** görülür).
3. Pankreas Bezi (Langerhans Adacıkları)
Hem hormon (iç salgı) hem de sindirim enzimi (dış salgı) salgıladığı için karma bezdir.
- İnsülin: Kandaki glikozu düşürür. Hücrelerin glikoz almasını sağlar ve karaciğerde glikozun glikojene çevrilmesini hızlandırır. Eksikliğinde **Şeker Hastalığı (Diabetes Mellitus)** oluşur.
- Glukagon: Kandaki glikozu yükseltir. Karaciğerdeki glikojenin glikoza çevrilerek kana verilmesini sağlar.
Bu özet, 12. Sınıf Biyoloji 1. Yazılı konularını (Sinir ve Endokrin Sistem) kapsamaktadır. Başarılar dileriz!