10. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı Konu Tekrarı

 

10. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı Konu Tekrarı

I. Canlıların Temel Bileşenleri

Canlıların yapısını oluşturan bileşenler inorganik (C, H, O beraber bulunmaz) ve organik (C, H, O beraber bulunur) olarak ikiye ayrılır.

A. İnorganik Bileşenler

• Su: Enzimler en iyi %15-%95 su oranında çalışır. Vücut sıcaklığını düzenler, taşıma ve çözücü görevlerini üstlenir.
• Mineraller: Enerji vermez, sindirilmez, düzenleyici ve yapısal görevleri vardır (Kemik yapısı, enzim kofaktörü).
• Asit, Baz ve Tuzlar: pH dengesini (tampon sistemler) sağlar.

B. Organik Bileşenler (Karbonhidrat, Yağ, Protein)

Dehidrasyon: Monomer birleşir → Polimer + Su (ATP harcanır).
Hidroliz: Polimer + Su → Monomer (Sindirim, ATP harcanmaz).

Bileşen	Yapı Birimi (Monomer)	Öncelikli Görev	Önemli Bağ
Karbonhidrat	Monosakkarit (Glikoz)	1. Enerji Kaynağı, Yapısal (Selüloz, Kitin)	Glikozit Bağı
Yağ (Lipit)	Yağ Asidi + Gliserol	2. Enerji Kaynağı, Hücre Zarı (Fosfolipit)	Ester Bağı
Protein	Amino Asit	Yapısal, Düzenleyici (Enzim, Hormon), 3. Enerji Kaynağı	Peptit Bağı

🌡️ Enzimlerin Çalışma Şartları

• Sıcaklık: Enzimler en iyi optimum sıcaklıkta (insanlarda $36.5^\circ C$) çalışır. Yüksek sıcaklık denatürasyona neden olur.
• pH: Her enzimin çalıştığı optimum pH değeri vardır (Mide enzimi: asidik, İnce bağırsak enzimi: bazik).
• Su: Ortamdaki su oranı %15'in altına düşerse enzimler çalışmayı durdurur.
• Substrat Yoğunluğu: Substrat arttıkça hız artar (sınırsız değil).
• İnhibitör: Enzimin aktif bölgesine bağlanarak enzimin çalışmasını yavaşlatan veya durduran maddedir.

Enzimler tepkimeyi başlatmaz, **aktivasyon enerjisini düşürerek** tepkimeyi hızlandırır.

II. Hücre ve Organeller

A. Prokaryot ve Ökaryot Hücreler

• Prokaryot (İlkel): Zarla çevrili çekirdek ve organel **yoktur**. Sadece Ribozom organeli bulunur. (Örn: Bakteriler, Arkeler)
• Ökaryot (Gelişmiş): Zarla çevrili çekirdek ve zarlı organeller **vardır**. (Örn: Protista, Mantar, Bitki, Hayvan)

[Image of Prokaryotic vs Eukaryotic Cell Diagram]

B. Hücre Zarı ve Madde Geçişleri

• Hücre Zarı: Fosfolipit çift katlı tabaka, protein ve glikoprotein/glikolipitlerden oluşur. Akışkan mozaik modeline sahiptir.
• Glikokaliks (Glikoprotein/Glikolipit): Hücreye özgüllük verir, hücrelerin birbirini tanımasını sağlar.

Madde geçişleri, enerji (ATP) kullanılıp kullanılmamasına göre ikiye ayrılır:

Enerji Harcanmayan Pasif Taşıma (Çok Yoğundan Az Yoğuna)

1. Difüzyon: Maddelerin çok yoğundan az yoğuna doğru kendiliğinden yayılmasıdır. (Oksijen ve Karbondioksit geçişi)
2. Kolaylaştırılmış Difüzyon: Taşıyıcı proteinler veya kanal proteinleri yardımıyla yapılır. (Glikoz ve Amino Asit geçişi)
3. Ozmoz: Suyun yarı geçirgen zardan geçişidir.

Pasif Taşımada Hız: Yüzey alanı $\uparrow$, Sıcaklık $\uparrow$, Yoğunluk farkı $\uparrow$, Molekül büyüklüğü $\downarrow$.

[Image of Osmosis and Diffusion Diagram]

Enerji Harcanan Aktif Taşıma (Az Yoğundan Çok Yoğuna VEYA Eşit Yoğuna)

1. Aktif Taşıma: Maddelerin az yoğundan çok yoğuna veya eşit yoğunluğa doğru ATP harcanarak, taşıyıcı proteinlerle alınmasıdır.
2. Endositoz (İçe Alma): Büyük moleküllerin hücre içine alınmasıdır (ATP harcanır).
   • Fagositoz: Katı besin (Amip, akyuvar).
   • Pinositoz: Sıvı besin.
3. Ekzositoz (Dışa Atma): Büyük moleküllerin hücre dışına atılmasıdır (ATP harcanır).

Not: Endositoz ve Ekzositoz sırasında hücre zarı yüzeyi değişir. (Hayvan hücrelerinde görülür.)

C. Ökaryot Hücre Organelleri

Organel	Zar Durumu	Temel Görev
Ribozom	Zarsız	Protein Sentezi (Tüm hücrelerde bulunur).
Çekirdek	Çift Katlı Zar	Hücrenin yönetim merkezi (DNA).
Mitokondri	Çift Katlı Zar	Oksijenli Solunum, ATP üretimi. (Kendine ait DNA/RNA'sı var).
Kloroplast	Çift Katlı Zar	Fotosentez, Besin üretimi. (Kendine ait DNA/RNA'sı var).
ER (Endoplazmik Retikulum)	Tek Katlı Zar	Madde taşıma, depolama, sentez. (Granüllü/Granülsüz).
Golgi Aygıtı	Tek Katlı Zar	Salgı maddesi (hormon, enzim) paketleme, depolama ve gönderme. (Tükürük bezi, ter bezi hücrelerinde çok).
Lizozom	Tek Katlı Zar	Hücre içi sindirim (otofaji, otoliz). (Hayvan ve ilkel bitkide var).
Sentrozom	Zarsız	Hücre bölünmesinde görevli (İğ ipliklerini oluşturur). (Hayvan ve ilkel bitkide var).

III. Nükleik Asitler (DNA ve RNA)

A. Nükleotit Yapısı

Nükleik asitlerin yapı birimi **Nükleotit**'tir. Bir nükleotit 3 temel kısımdan oluşur:

1. Azotlu Organik Baz (A, T, G, C, U)
2. 5 Karbonlu Şeker (Deoksiriboz veya Riboz)
3. Fosfat Grubu

Baz ile şeker arasında **Glikozit Bağı**, şeker ile fosfat arasında **Ester Bağı** bulunur.

B. DNA (Deoksiribo Nükleik Asit)

• Çift zincirlidir ve sarmal yapıdadır.
• Şekeri: **Deoksiriboz**. Bazları: A, T, G, C.
• Görevi: Kalıtım materyalidir. Hücreyi yönetir. Protein sentezi emrini verir.
• **Adenin (A) = Timin (T)** ve **Guanin (G) ≡ Sitozin (C)**. (Purin = Pirimidin)

C. RNA (Ribo Nükleik Asit)

• Tek zincirlidir.
• Şekeri: **Riboz**. Bazları: A, **U**, G, C.
• Görevi: Protein sentezinde görev alır.
  • mRNA (Mesajcı RNA): DNA'dan aldığı şifreyi ribozoma taşır.
  • tRNA (Taşıyıcı RNA): Sitoplazmadaki amino asitleri ribozoma taşır.
  • rRNA (Ribozomal RNA): Ribozomun yapısını oluşturur.

[Image of DNA and RNA Structure Comparison]

---

🧪 10. Sınıf Biyoloji Yazılı Testi (25 Soru)

1. Enzimlerin etkinlik gösterebilmesi için ortamdaki su miktarının en az yüzde kaç olması gerekir?

A) %5 B) %15 C) %25 D) %50 E) %75

2. Canlılarda enerji elde etmek amacıyla kullanılan organik moleküllerin öncelik sırası nasıldır?

A) Karbonhidrat > Yağ > Protein B) Protein > Yağ > Karbonhidrat C) Yağ > Karbonhidrat > Protein D) Karbonhidrat > Protein > Yağ E) Protein > Karbonhidrat > Yağ

3. DNA molekülünde Adenin bazı karşısına hangi baz gelir ve bu bazlar arasında kaç hidrojen bağı bulunur?

A) Sitozin, 3 B) Urasil, 2 C) Guanin, 3 D) Timin, 2 E) Urasil, 3

4. Enzimlerin biyokimyasal reaksiyonlardaki temel görevi nedir?

A) Tepkimeyi başlatmak. B) Reaksiyonun son ürün miktarını artırmak. C) Aktivasyon enerjisini düşürerek reaksiyonu hızlandırmak. D) Harcanan ATP miktarını artırmak. E) pH değerini yükseltmek.

5. Aşağıdaki madde geçişlerinden hangisi sırasında ATP harcanmaz ve madde çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçer?

A) Aktif Taşıma B) Endositoz C) Ekzositoz D) Fagositoz E) Ozmoz

6. Bakteriler gibi prokaryot hücrelerde aşağıdaki organellerden hangisi bulunur?

A) Ribozom B) Mitokondri C) Endoplazmik Retikulum D) Lizozom E) Golgi Aygıtı

7. Bitki hücrelerinde çeper yapısına katılan ve insanlar tarafından sindirilemeyen yapısal polisakkarit hangisidir?

A) Selüloz B) Nişasta C) Glikojen D) Kitin E) Maltoz

8. Büyük organik moleküllerin su kullanılarak daha küçük monomerlerine ayrılması olayına ne ad verilir?

A) Dehidrasyon B) Ozmoz C) Hidroliz D) Aktif Taşıma E) Denatürasyon

9. İki amino asidin birbirine bağlanmasıyla oluşan bağ çeşidi nedir?

A) Glikozit bağı B) Ester bağı C) Hidrojen bağı D) Peptit bağı E) Fosfodiester bağı

10. Bir hücrenin kendi yıpranmış organellerini veya hücre içine aldığı yabancı maddeleri sindirmesinden sorumlu organel hangisidir?

A) Ribozom B) Mitokondri C) Kloroplast D) Sentrozom E) Lizozom

11. Hücre zarında bulunan ve hücreye özgüllük kazandırarak hücrelerin birbirini tanımasını sağlayan yapılar nedir?

A) Glikokaliks (Glikoprotein/Glikolipit) B) Fosfolipitler C) Steroitler D) Sadece Taşıyıcı Proteinler E) Hücre Çeperi

12. Aşağıdakilerden hangisi hem ATP harcanarak gerçekleşir hem de hücre zarının yüzey alanını değiştirir?

A) Difüzyon B) Endositoz C) Ozmoz D) Kolaylaştırılmış Difüzyon E) Dehidrasyon

13. Aşağıdaki organellerden hangisi zarla çevrili değildir (zarsız) ve hem prokaryot hem de ökaryot hücrelerde bulunur?

A) Lizozom B) Mitokondri C) Kloroplast D) Ribozom E) Golgi Aygıtı

14. Protein sentezi sırasında DNA'daki şifreyi alarak ribozoma taşıyan RNA çeşidi hangisidir?

A) tRNA B) rRNA C) mRNA D) dRNA E) cDNA

15. Yüksek sıcaklık, aşırı pH veya yüksek basınç gibi etkenlerle proteinin üç boyutlu yapısının bozulmasına ne ad verilir?

A) Hidroliz B) Renatürasyon C) Dehidrasyon D) Ozmoz E) Denatürasyon

16. Aşağıdaki organel çiftlerinden hangisi çift katlı zar yapısına sahiptir ve kendine özgü DNA'sı bulunur?

A) Mitokondri ve Kloroplast B) Lizozom ve Golgi Aygıtı C) ER ve Ribozom D) Sentrozom ve Koful E) Hücre Çeperi ve Koful

17. RNA molekülünün yapısında bulunup, DNA'nın yapısında bulunmayan azotlu organik baz ve şeker aşağıdakilerden hangisidir?

A) Timin ve Deoksiriboz B) Adenin ve Riboz C) Urasil ve Riboz D) Sitozin ve Deoksiriboz E) Guanin ve Urasil

18. Bir hücrede difüzyon hızını artırmak için aşağıdakilerden hangisi yapılabilir?

A) Ortam sıcaklığını düşürmek. B) Yoğunluk farkını artırmak. C) Geçirgen yüzey alanını azaltmak. D) Taşıyıcı proteinleri inaktif hale getirmek. E) Molekül büyüklüğünü artırmak.

19. Minerallerle ilgili aşağıdakilerden hangisi **yanlıştır**?

A) Enzimlerin yapısına kofaktör olarak katılabilirler. B) Hücre zarından kolayca geçebilirler. C) Kemik, diş ve kan yapısına katılırlar. D) Enerji verici olarak birinci sırada kullanılırlar. E) Vücutta sentezlenmezler, dışarıdan alınır.

20. Salgı (hormon, enzim, ter vb.) üreten ve salgılayan hücrelerde (Örn: Tükürük bezleri, salgı bezleri) en fazla bulunan organel hangisidir?

A) Golgi Aygıtı B) Sentrozom C) Lizozom D) Çekirdek E) Koful

21. Aşağıdakilerden hangisi bir monosakkarit (tek şeker) olup, hücre zarından sindirilmeden doğrudan geçebilir?

A) Maltoz B) Glikoz C) Nişasta D) Sükroz E) Laktoz

22. Fagositoz ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Sadece bitki hücrelerinde görülür. B) Hücre zarından geçemeyen katı maddelerin içeri alınmasıdır. C) Hücre zarının yüzey alanını küçültür. D) ATP harcanmaz, pasif taşıma ile gerçekleşir. E) Sadece su moleküllerinin geçişidir.

23. Bir nükleotidin yapısında, Azotlu Baz ile 5C'lu Şeker arasında kurulan bağ çeşidi nedir?

A) Glikozit bağı B) Ester bağı C) Peptit bağı D) Hidrojen bağı E) Fosfodiester bağı

24. Aşağıdakilerden hangisi DNA ve RNA'nın ortak özelliklerinden **değildir**?

A) Nükleotit adı verilen monomerlerden oluşma. B) Hücrede protein sentezinde görev alma. C) Yapısında Fosfat grubu bulundurma. D) Kendini eşleyebilme (replikasyon). E) Yapısında Guanin bazı bulundurma.

25. Aşağıdaki canlılardan hangileri temel depo polisakkarit olarak **Glikojen** kullanır?

A) Bitkiler B) Sadece Hayvanlar C) Sadece Algler D) Sadece Mantarlar E) Hayvanlar, Mantarlar ve Bakteriler

Cevaplamak için yukarıdaki butona tıklayın. (Her soru 4 puandır.)