10. SINIF EDEBİYAT YAZILIYA HAZIRLIK
1. Dönem 2. Yazılı Konu Anlatımı ve Anahtar Özetler
1. DESTAN DÖNEMİ: DOĞAL VE YAPMA DESTANLAR
Destanlar, bir ulusun hayatını derinden etkileyen önemli olayların (savaş, göç, felaket vb.) etkisiyle söylenmiş, uzun manzum hikayelerdir.
✨ Destanların Oluşum Safhaları
- **Doğuş (Çekirdek) Aşaması:** Bir olayın yaşanması.
- **Yayılma Aşaması:** Olayın sözlü gelenekte anlatılarak yayılması.
- **Derleme/Yazıya Geçirme Aşaması:** Bir ozanın veya yazarın bu anlatıları bir araya getirip yazıya dökmesi.
**Yapma Destan:** Söyleyeni bellidir (Üç Şehitler Destanı, Kurtarılmış Kudüs).
2. İSLAMİYET ETKİSİNDEKİ İLK EDEBİ ESERLER
11. ve 12. yüzyıllarda İslamiyet'in kabulüyle birlikte yazılan, hem eski Türk hem de yeni İslami kültürü yansıtan eserlerdir. Dil hem Hakaniye lehçesi hem de Arapça/Farsça kelimeler içerir.
✅ Anahtar Eserler
- **Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip):** Mutluluk veren bilgi anlamına gelir. Siyasetname örneği, didaktik. İlk mesnevi.
- **Divan-ı Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmut):** Türkçenin ilk sözlüğü ve dil bilgisi kitabı. Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazıldı.
- **Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki):** Gerçeklerin eşiği anlamına gelir. Ahlaki ve didaktik bir eserdir.
3. HALK EDEBİYATI: ANONİM TÜRLER
Söyleyeni unutulmuş veya hiç bilinmeyen, tamamen sözlü gelenekte oluşan eserlerdir. Toplumun ortak duygularını yansıtır.
📝 Başlıca Nazım Biçimleri
- **Mani:** Genellikle tek dörtlükten (dört dizeden) oluşur. Aşk, gurbet, sevgi konularını işler. Axa formatında kafiyelenir.
- **Türkü:** En yaygın türdür. Ezgiyle söylenir. "B Bent" (asıl sözler) ve "Kavuştak/Nakarat" (tekrar eden kısım) bölümlerinden oluşur.
- **Ninni:** Bebek uyutmak için söylenen ezgili şiirlerdir.
- **Ağıt:** Ölen bir kişinin ardından duyulan acıyı dile getiren şiirlerdir. (Divan Edebiyatındaki karşılığı Mersiye'dir.)
4. AŞIK ve TEKKE EDEBİYATI GENEL BİLGİLERİ
🎤 Aşık Tarzı Halk Edebiyatı
Saz eşliğinde şiir söyleyen âşıklar tarafından oluşturulur. Şiirler cönk adı verilen defterlerde toplanır. Temel ölçü **hece ölçüsü**dür.
- **Koşma:** En yaygın tür. Genellikle 11'li hece ölçüsüyle söylenir. Konuları aşk, doğa, kahramanlık.
- **Semai:** 8'li hece ölçüsüyle söylenir. Koşmaya göre daha lirik ve naziktir.
- **Varsağı:** Güney Anadolu'da yaşayan "Varsak" boyundan gelir. Kendine has bir ezgisi vardır ve "bre, be, hey" gibi ünlemler kullanılır.
🕌 Tekke (Tasavvuf) Edebiyatı
Tekkelerde din ve tasavvuf öğretmek amacıyla oluşturulur. En önemli temsilcisi Yunus Emre'dir. Amaç halkı dini konularda aydınlatmaktır.
- **İlahi:** Allah aşkını konu edinir. Tarikata ve söylenişine göre farklı isimler alır (Nefes, Ayin, Durak).
- **Nefes:** Bektaşi şairlerince söylenir. Tasavvufi düşünceleri eleştirel bir dille anlatabilir.
- **Şathiye:** Dini ve tasavvufi konuları, alaycı ve mizahi bir üslupla işleyen şiirlerdir. (Ciddi anlamı arkasına gizlenmiştir.)
5. DİVAN EDEBİYATI (GAZEL ve KASİDE ÖZET)
Arap ve Fars edebiyatı etkisindedir. Dil ağır ve süslüdür. Temel ölçü **Aruz Ölçüsü**'dür.
🔴 GAZEL (Aşk ve Güzellik)
- 5-15 beyitten oluşur.
- Kafiye düzeni: **aa, ba, ca, da...** şeklindedir.
- İlk beytine **Matla** (doğuş), son beytine **Makta** (bitiş) denir.
- En güzel beytine **Beytü'l-Gazel** denir.
🔵 KASİDE (Övgü)
- 33-99 beyitten oluşur.
- Genellikle devlet büyüklerini, padişahı övmek için yazılır.
- Konularına göre isim alır (Tevhid, Münacat, Naat, Methiye, Hicviye).
- Şairin adının geçtiği beytine **Taç Beyit** denir.