10. SINIF EDEBİYAT YAZILI VİZE TEKRARI 1. Dönem 2. Yazılı İçin En Kritik Konulara Hızlı Bakış

10. SINIF EDEBİYAT YAZILI VİZE TEKRARI

1. Dönem 2. Yazılı İçin En Kritik Konulara Hızlı Bakış

1. GEÇİŞ DÖNEMİ EDEBİYATI ve İLK ESERLER

11. yüzyılda Türklerin İslamiyet’i kabul etmesiyle, hem eski Türk (Hakaniye Türkçesi) hem de Arap/Fars kültürünün (Aruz ölçüsü, beyit) etkilerini bir arada barındıran eserler verilmiştir.

✅ Anahtar Eserler ve Yazarları

**Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip):** Mutluluk veren bilgi. İlk Siyasetname, didaktik mesnevi.

**Divan-ı Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmut):** İlk Türkçe Sözlük ve dil bilgisi kitabı. Sagu, koşuk örnekleri içerir.

**Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki):** Ahlaki öğütler içerir, geçiş dönemi izleri taşır.

**Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevî):** İlk Türk mutasavvıfı. Hikmet adı verilen şiirlerle dini-tasavvufi düşünceleri yaymıştır.

2. HALK EDEBİYATI: NAZIM BİÇİMLERİ KARŞILAŞTIRMASI

Halk edebiyatı, Sözlü Gelenek, Anonim, Âşık ve Tekke olmak üzere üç ana kolda incelenir. Temel ölçü **Hece Ölçüsü**'dür.

**📌 DİKKAT:** Mani (Anonim), Koşma (Aşık) ve İlahi (Tekke) en çok soru gelen türlerdir. Özelliklerini karıştırma!

📝 Anonim Halk Edebiyatı (Söyleyeni Belli Olmayan)

**Mani:** Axa biçiminde kafiyelenen, 7'li hece ölçüsüyle söylenen tek dörtlük.

**Türkü:** Bent (asıl kısım) ve kavuştak (nakarat) bölümleri bulunur. Ezgiyle söylenir.

**Ağıt:** Ölen kişinin ardından duyulan acıyı dile getirir.

🎤 Âşık Tarzı Nazım Biçimleri (Saz Şairleri)

**Koşma:** En yaygın tür. 11'li hece ölçüsü, 3-5 dörtlük. Aşk, doğa, yiğitlik.

**Semai:** 8'li hece ölçüsü. Koşmaya göre daha lirik, kendine has ezgisi var.

**Varsağı:** 8'li hece ölçüsü. "Bre, be, hey" gibi ünlemler (varlama) kullanılır.

3. DİVAN EDEBİYATI (GAZEL ve KASİDE KRİTİK BİLGİLER)

Osmanlı saray ve aydın çevresinin edebiyatıdır. Arapça, Farsça kelime ve kurallar yoğundur. Temel ölçü **Aruz Ölçüsü**'dür.

🔴 GAZEL (Beyitlerle Kurulan Nazım Şekli)

**BEYİT SAYISI:** 5-15 arasıdır.
**KAFİYE:** İlk beyit (Matla) kendi arasında kafiyelidir (aa, ba, ca, da...).
**MATLA:** Gazelin ilk beyti.
**MAKTA:** Gazelin son beyti (Şairin mahlası burada geçer).

🔵 KASİDE (Övgü İçin Yazılan Uzun Şiirler)

**BEYİT SAYISI:** 33-99 arasıdır.
**BÖLÜMLERİ:** Nesib/Teşbib (Giriş), Girizgâh, Methiye (Övgü), Tegazzül (Gazel söyleme), Fahriye (Şairin kendini övmesi), Dua (Bitiş).
**TAÇ BEYİT:** Şairin adının (mahlasının) geçtiği beyit.

BU ÖZET KONULARI TEKRAR ETTİKTEN SONRA YAZILIYA HAZIRSIN! BAŞARILAR DİLERİZ! 🚀