🔗 9. SINIF KİMYA 1. DÖNEM 2. YAZILI ÖZETİ (Kimyasal Türler ve Bağlar)
📄 Sayfa 1: Kimyasal Türler ve Sınıflandırma
Kimyasal Tür: Maddenin en küçük yapı taşı olup, kimyasal özelliklerini taşıyan atom, molekül veya iyon gibi taneciklerdir.
Temel Kimyasal Türler
- 1. Atom: Elementlerin tüm özelliklerini gösteren en küçük temel birimi. (Örnek: Fe, Na, O)
- 2. Molekül: İki veya daha fazla atomun kovalent bağlarla birleşmesiyle oluşan nötr gruplar.
- Element Molekülü: Aynı tür atomlardan oluşur. (Örnek: O₂ (Oksijen), P₄ (Beyaz Fosfor))
- Bileşik Molekülü: Farklı tür atomlardan oluşur. (Örnek: H₂O (Su), CH₄ (Metan))
- 3. İyon: Atomların elektron alıp vermesi sonucu oluşan yüklü taneciklerdir.
- Katyon: Elektron veren (+) yüklü. (Örnek: Na⁺, Ca²⁺)
- Anyon: Elektron alan (-) yüklü. (Örnek: Cl⁻, O²⁻)
📄 Sayfa 2: Kimyasal Bağların Sınıflandırılması
Kimyasal türler arası etkileşimler, enerjilerine göre iki ana sınıfa ayrılır:
1. Güçlü Etkileşimler (Kimyasal Bağlar)
Atomları bir arada tutan ve maddenin kimyasal yapısını belirleyen bağlardır. Kırılması veya oluşması için yüksek enerji (genellikle 40 kJ/mol'den fazla) gerekir.
- İyonik Bağ: Metal-Ametal atomları arasında elektron alışverişi ile oluşur.
- Kovalent Bağ: Ametal-Ametal atomları arasında elektron ortaklaşması ile oluşur.
- Metalik Bağ: Metal atomları arasında elektron denizi modeli ile oluşur.
2. Zayıf Etkileşimler (Fiziksel Bağlar)
Moleküller veya iyonlar arası çekim kuvvetleridir. Maddenin **fiziksel halini** (erime/kaynama noktası) belirler. Kırılması için düşük enerji (< 40 kJ/mol) gerekir.
- Van der Waals Kuvvetleri
- Hidrojen Bağları
📄 Sayfa 3: Güçlü Bağlar - İyonik Bağ
Tanım: Metal atomları (elektron veren, katyon) ile Ametal atomları (elektron alan, anyon) arasında elektrostatik çekim kuvveti ile oluşan bağdır.
Oluşum ve Özellikleri
- Elektron alışverişi ile gerçekleşir.
- Temel itici güç, atomların Soygaz elektron düzenine (oktet/dublet) ulaşma isteğidir.
- İyonik bileşikler, moleküllerden değil, iyon yığınlarından (örgü yapısı) oluşur.
- Katı halde elektriği iletmezler, ancak sıvı veya sulu çözeltilerinde iyonlar hareket edebildiği için elektriği iletirler.
- Erime ve kaynama noktaları genellikle çok yüksektir.
- Sert ve kırılgandırlar.
📄 Sayfa 4: Güçlü Bağlar - Kovalent Bağ
Tanım: İki Ametal atomu arasında elektronların ortaklaşa kullanılmasıyla oluşan bağdır.
1. Apolar Kovalent Bağ
- Aynı ametal atomları arasında oluşur. (Örn: H₂, O₂, N₂)
- Elektronlar atomlar arasında eşit olarak paylaşılır.
2. Polar Kovalent Bağ
- Farklı ametal atomları arasında oluşur. (Örn: HCl, H₂O, NH₃)
- Farklı atomların Elektronegatiflik değerleri farklı olduğu için, ortak elektronlar elektronegatifliği yüksek olan atoma daha yakındır (kısmi yüklenme).
📄 Sayfa 5: Güçlü Bağlar - Metalik Bağ ve Lewis Yapıları
Metalik Bağ
- Metal atomları arasında, değerlik elektronlarının oluşturduğu "elektron denizi" ile pozitif metal iyonları arasındaki elektrostatik çekim kuvvetidir.
- Metallerin elektriği iletme, parlak olma ve tel-levha haline gelebilme gibi özelliklerini açıklar.
Lewis Nokta Yapıları
Elementin sembolü etrafına, son katmandaki (değerlik) elektron sayısının nokta şeklinde gösterilmesidir.
- Bağlayıcı Elektronlar: Bağ oluşumunda kullanılan, ortaklaşa paylaşılan elektron çiftleridir.
- Ortaklanmamış Elektronlar: Bağ oluşumuna katılmayan, atomun üzerinde kalan elektron çiftleridir.
📄 Sayfa 6: Zayıf Etkileşimler - Van der Waals Kuvvetleri
Moleküller arası en yaygın ve genel çekim kuvvetleridir. Üç ana türü vardır:
1. Dipol-Dipol Etkileşimi
- Polar moleküllerin (kısmi pozitif ve kısmi negatif ucu olan) kalıcı dipolleri arasında oluşur.
- Moleküller birbirlerine zıt kutuplarıyla yaklaşır. (Örn: HCl ile HCl)
2. İyon-Dipol Etkileşimi
- Bir İyon (Na⁺, Cl⁻) ile bir Polar molekülün (H₂O) kutupları arasında oluşur.
- Özellikle tuzların suda çözünmesi sırasında etkilidir.
3. İndüklenmiş Dipol (London Dağılım) Kuvvetleri
- Apolar moleküller (He, O₂, CH₄) arasında veya Soygazlarda görülür.
- Elektronların anlık hareketiyle geçici olarak oluşan dipoller arasındaki çekimdir.
- Bütün moleküllerde bulunur, ancak diğer bağlar yoksa sadece London kuvvetleri etkilidir.
- Molekül büyüdükçe (elektron sayısı arttıkça) London kuvvetleri artar.
📄 Sayfa 7: Zayıf Etkileşimler - Hidrojen Bağı
Tüm zayıf etkileşimlerin en güçlüsüdür.
Oluşum Şartı
Bir moleküldeki Hidrojen (H) atomunun, başka bir moleküldeki elektronegatifliği yüksek olan **F** (Flor), **O** (Oksijen) veya **N** (Azot) atomlarından birine doğrudan bağlanması sonucu oluşur.
Örnekler ve Önemi
- Su molekülleri arasında (H₂O) bulunur ve suyun kaynama noktasını beklenenden yüksek tutar.
- Proteinlerin ve DNA sarmalının yapısının korunmasında hayati rol oynar.
- Hidrojen bağı içeren maddelerin erime/kaynama noktaları, içermeyen benzer maddelere göre daha yüksektir.
📄 Sayfa 8: Maddenin Halleri
Madde, taneciklerin sahip olduğu enerjiye ve aralarındaki çekim kuvvetine bağlı olarak katı, sıvı ve gaz hallerinde bulunur.
Maddenin Halleri Tablosu
| Hal | Hacim ve Şekil | Tanecik Hareketi |
|---|---|---|
| Katı | Sabit Hacim, Sabit Şekil | Sadece Titreşim Hareketi |
| Sıvı | Sabit Hacim, Değişken Şekil | Titreşim + Öteleme Hareketi |
| Gaz | Değişken Hacim, Değişken Şekil | Titreşim + Öteleme + Dönme Hareketi |
📄 Sayfa 9: Hal Değişimleri ve Hal Değişimi Sırasında Enerji
Temel Hal Değişimleri
- Erime: Katı → Sıvı (Isı alır, endotermik)
- Donma: Sıvı → Katı (Isı verir, ekzotermik)
- Buharlaşma: Sıvı → Gaz (Isı alır, endotermik)
- Yoğuşma: Gaz → Sıvı (Isı verir, ekzotermik)
- Süblimleşme: Katı → Gaz (Isı alır, endotermik - Örn: Naftalin)
- Kırağılaşma: Gaz → Katı (Isı verir, ekzotermik)
Hal Değişim Isıları
Madde hal değiştirirken sıcaklığı sabit kalır. Alınan ya da verilen ısı, tanecikler arası çekim kuvvetlerini yenmek için kullanılır.
- Erime Isısı = Donma Isısı
- Buharlaşma Isısı > Erime Isısı (Çünkü buharlaşmada tanecikler arası çekim tamamen kopar.)
📄 Sayfa 10: Gazların Özellikleri ve Plazma Hali
Gazların Genel Özellikleri
- Sıkıştırılabilirler ve genleşirler.
- Düşük yoğunlukludurlar.
- Bulundukları kabın hacmini ve şeklini alırlar.
- Tanecikler arası çekim kuvvetleri ihmal edilecek kadar azdır.
Plazma Hali (Maddenin Dördüncü Hali)
- Maddeye çok yüksek enerji verildiğinde atomların iyonlaşması sonucu oluşan, iyon, elektron ve nötr atomların rastgele bulunduğu haldir.
- Elektriksel olarak nötrdür (Pozitif ve negatif yük sayısı eşittir).
- Hem elektriği hem de ısıyı çok iyi iletir.
- **Doğal Örnekler:** Güneş, yıldızlar, şimşek, kutup ışıkları (Aurora).
- **Teknolojik Örnekler:** Floresan lamba, plazma TV ekranları, neon lambaları.