📚 9. SINIF EDEBİYAT 2. DÖNEM YAZILI ÖZETİ (YENİ MÜFREDAT)
(Konular: Coşku ve Heyecanı Dile Getiren Metinler - Şiir ve Olay Çevresinde Gelişen Metinler - Masal, Fabl)
1. ŞİİR VE ŞİİR BİLGİSİ
• Şiirin Tanımı ve Özellikleri
Şiir, duygu, düşünce ve hayallerin, ahenkli bir biçimde, genellikle ölçü, uyak ve ritimden faydalanılarak dile getirildiği edebi metinlerdir. Şiir, düz yazıdan farklı olarak **imge** ve **çağrışım** gücünü ön planda tutar.
- Ahenk (Uyum): Şiirin temel taşıdır. Ses ve ritim uyumu sağlar. Ölçü, kafiye, redif ve aliterasyon/asonans ile oluşturulur.
- Duygusallık ve Yoğunluk: Şiirde az sözle çok şey anlatma esastır.
- İmge (İmaj): Kelimelerin alışılmış anlamlarının dışına çıkarak zihinde yeni bir algı yaratmasıdır.
• Şiirde Yapı (Nazım Birimi, Ölçü, Uyak)
Şiiri oluşturan temel yapısal unsurlar, ahengi ve biçimi belirler.
- Nazım Birimi: Şiirdeki dize gruplarının adıdır:
- Dize (Mısra): Tek satır.
- Beyit: İki dize.
- Dörtlük (Kıta): Dört dize. (Halk şiirinde en yaygın)
- Bent: Üç, beş veya daha fazla dizeden oluşan küme.
- Ölçü (Vezin): Şiirde dizelerin hece sayısı veya hecelerin açıklık/kapalılık durumuna göre düzenlenmesidir:
- Hece Ölçüsü: Dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanır (Türk şiirinin milli ölçüsü).
- Aruz Ölçüsü: Hece uzunluğu ve kısalığına (açıklık/kapalılık) dayanır (Divan şiirinde yaygın).
- Serbest Ölçü: Hiçbir ölçü kuralına bağlı kalmamaktır (Modern şiirde yaygın).
- Uyak (Kafiye): Dize sonlarındaki ses benzerliğidir.
- Yarım Uyak: Tek ses benzerliği (gel-al).
- Tam Uyak: İki ses benzerliği (gönül-bülbül).
- Zengin Uyak: Üç veya daha fazla ses benzerliği (dostluklar-yokluklar).
- Cinaslı Uyak: Yazılışları aynı, anlamları farklı kelimelerle yapılan uyak (gül'den (çiçek) - gül'den (eylem)).
- Redif: Dize sonlarında tekrarlanan **aynı görevdeki** ekler veya **aynı anlamdaki** kelimelerdir. (Uyağın ardından gelir ve uyaktan daha güçlüdür.)
• Şiir Türleri
Şiirler, ele aldıkları konulara ve ifade ettikleri duygulara göre sınıflandırılır:
| Şiir Türü | İçerik | Örnek Konular |
|---|---|---|
| Lirik | Duygu yoğunluğu (aşk, özlem, ayrılık, heyecan). | Sevgiliye yazılan şiirler, hasret dilekleri. |
| Epik | Kahramanlık, savaş, yiğitlik ve tarihsel olaylar. | Destanlar, milli mücadele şiirleri. |
| Didaktik | Öğreticilik, bilgi verme, ahlaki ders çıkarma. | Öğüt veren manzumeler, bilimsel konular. |
| Pastoral | Doğa, çoban hayatı, kır ve köy güzellikleri. | İdil (bir çobanın ağzından), Eglog (karşılıklı konuşma). |
| Satirik | Eleştiri, alay, toplumsal aksaklıkları yerme. | Hiciv (Divan), Taşlama (Halk), Yergi (Modern). |
2. MASAL VE FABL
• Masal
Masallar, tamamen hayal ürünü olan, olağanüstü olayların ve kişilerin yer aldığı, genellikle tekerlemeyle başlayan ve sonunda iyilerin ödüllendirilip kötülerin cezalandırıldığı, didaktik (öğretici) yönü ağır basan edebi türlerdir.
- Anonimdir: Kimin tarafından söylendiği belli değildir. Sözlü gelenekten beslenir.
- **Yer ve Zaman Belirsizdir:** Olaylar hayali mekanlarda ("Kaf Dağı'nın ardında") ve belirsiz bir zamanda ("Evvel zaman içinde...") geçer.
- **Olağanüstülük:** Cinler, periler, devler gibi doğaüstü varlıklar bulunur; insanlar uçabilir veya hayvanlar konuşabilir.
- **Eğiticilik:** Masalın sonunda mutlaka bir ders (kıssa) veya öğüt verilir.
Masalın Bölümleri:
- **Döşeme:** Tekerleme bölümüdür. Okuyucuyu masal dünyasına hazırlar, ilgi çekicidir (Örn: "Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde...").
- **Serim:** Kahramanların tanıtıldığı, olayın başlatıldığı bölümdür.
- **Düğüm:** Olayların karmaşıklaştığı, merak unsurunun arttığı bölümdür.
- **Çözüm:** Olayların bir sonuca bağlandığı, kahramanın amacına ulaştığı bölümdür.
- **Dilek:** Kapanış ve iyi dileklerin sunulduğu bölümdür (Örn: "Gökten üç elma düşmüş...").
• Fabl
Fabl, kahramanları genellikle hayvanlar veya cansız varlıklar olan, sonunda mutlaka ahlaki bir ders (öğüt) vermek amacıyla yazılmış kısa hikayelerdir.
- **Karakterler:** Hayvanlar konuşturulur (**İntak sanatı**) ve bu hayvanlar, insan karakterlerini (kurnazlık, saflık, güçlülük vb.) temsil eder.
- **Didaktiktir:** Amacı ders vermek ve okuyucuyu eğitmek olduğu için, olayın kendisinden çok sonuç (öğüt) önemlidir.
- **Kısa ve Yoğundur:** Olaylar basit, özlü ve hızlı ilerler.
- **Temsil Yeteneği:** Hayvan karakterler aracılığıyla toplumsal ve bireysel hatalar eleştirilir.
Fablın Yapısı:
- Serim: Kahramanlar ve çevre tanıtılır.
- Düğüm: Olay başlar ve karmaşıklaşır.
- Çözüm: Olay hızlıca sonuca bağlanır.
- Öğüt (Kıssa): Olaydan çıkarılması gereken ders, genellikle son bir beyitte veya paragrafta verilir.
3. GÜNLÜK (GÜNCE) VE BLOG
• Günlük (Günce)
Bir kişinin yaşadığı olayları, gözlemlerini ve iç dünyasını günü gününe, tarih belirterek samimi bir dille anlattığı edebi türdür.
- İçtenlik (Samimiyet): Yazarın kendine yazdığı için dili son derece samimi ve özneldir.
- **Özellik:** Genellikle yayımlanmak amacıyla yazılmaz, bu yüzden doğal bir dil taşır.
- **Kişiseldir:** Yazarın duyguları, düşünceleri ve iç dünyası ön plandadır.
- Tarih Atılır: Her yazıya mutlaka gün ve tarih atılır.
• Blog
Kişisel düşüncelerin, deneyimlerin veya belirli konulardaki uzmanlık bilgisinin web ortamında (internet günlüğü) yayımlandığı, günlüğe benzeyen ancak kamusallığı olan bir türdür.
- **Kamusaldır:** Yayımlanmak ve geniş kitlelere ulaşmak amacıyla yazılır.
- **İnteraktiftir:** Okuyucuların yorum yapabilmesi, blogun en önemli farkıdır.
- **Dil:** Günlüğe göre daha resmî veya bilgilendirici olabilir, ancak konuya göre samimiyet de taşıyabilir.