📘 9. SINIF EDEBİYAT 2. DÖNEM 1. YAZILI KLASİK ÖZET
(Konu: Coşku ve Heyecanı Dile Getiren Metinler - Şiir ve Yapı)
1. ŞİİRİN TANIMI VE DİLİ
• Şiirde Temel Kavramlar
Şiir; duygu, düşünce ve hayallerin ritmik, ahenkli bir dille ve kendine özgü bir yapıda aktarılmasıdır. Şiirin dili, düz yazıdan farklı olarak **imge** ve **çağrışıma** dayanır.
- Ahenk: Şiirin temelidir. Ses tekrarı, ölçü, uyak ve rediflerle sağlanır.
- İmge (İmaj): Kelimelerin alışılmış anlamlarından çıkarak zihinde yeni, özgün bir algı yaratmasıdır.
2. ŞİİRDE BİÇİM VE AHENK UNSURLARI
• Nazım Birimi
Şiirlerin dize gruplarına verilen isimlerdir:
- Dize (Mısra): Tek satır.
- Beyit: İki dizeden oluşur (Divan şiirinin temel birimi).
- Dörtlük (Kıta): Dört dizeden oluşur (Halk şiirinin temel birimi).
- Bent: Üç, beş veya daha fazla dizeden oluşan gruplardır.
• Ölçü (Vezin)
- **Hece Ölçüsü:** Dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanır. Türk şiirinin milli ölçüsüdür. (7'li, 8'li, 11'li kalıplar yaygındır.)
- **Aruz Ölçüsü:** Hecelerin uzunluğuna (kapalı) veya kısalığına (açık) göre düzenlenir. Divan şiirinde kullanılmıştır.
- **Serbest Ölçü:** Hiçbir ölçü kuralına bağlı değildir. Modern Türk şiirinde yaygındır.
• Uyak (Kafiye) ve Redif
Dize sonlarında ses tekrarlarıyla oluşan ahenk unsurlarıdır:
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Redif | Dize sonunda tekrarlanan **aynı görevdeki ekler** veya **aynı anlamdaki sözcüklerdir**. Redif, uyaktan daha kuvvetlidir. |
| Uyak (Kafiye) | Rediften önceki kelime köklerinde veya gövdelerindeki **ses benzerliğidir** (Yarım: tek ses; Tam: iki ses; Zengin: üç veya daha fazla ses). |
| Cinaslı Uyak | Yazılışları aynı, **anlamları farklı** kelimelerle yapılan uyaktır. |
3. ŞİİR TÜRLERİ (NAZIM TÜRÜ)
- **Lirik Şiir:** Duygu, aşk, özlem, acı gibi yoğun hisleri dile getirir. (En yaygın şiir türüdür.)
- **Epik Şiir:** Kahramanlık, savaş, yiğitlik gibi konuları işler. (Destanlar bu türün ilk örnekleridir.)
- **Didaktik Şiir:** Öğüt verme, bilgi aktarma ve eğitme amacı taşır. (Eski dönemde ders kitapları şiir şeklinde yazılırdı.)
- **Satirik Şiir:** Toplumsal aksaklıkları, kişilerin hatalarını alaycı ve iğneleyici bir dille eleştirir (Halk edebiyatında **Taşlama**, Divan edebiyatında **Hiciv** denir).
- **Pastoral Şiir:** Doğa güzelliklerini, kır ve çoban hayatını anlatan şiirlerdir.