10. SINIF EDEBİYAT
Türk Edebiyatının Tarihsel Serüveni: Destanlardan Romanlara
Tam Kapsamlı Dijital Ders Notu
📌 ÜNİTE NAVİGASYONU
Aşağıdaki başlıklara tıklayarak konulara hızlıca inebilirsiniz:
1. ÜNİTE: GİRİŞ (Temel Kavramlar)
Edebiyat, sadece "güzel söz söyleme sanatı" değildir; aynı zamanda bir milletin hafızasıdır. Bu hafıza, tarih ve din ile şekillenir.
🏛️ Edebiyat - Tarih İlişkisi
Tarih olayları nesnel anlatır, edebiyat ise bu olayların insan ruhundaki yansımasını anlatır. Kurtuluş Savaşı tarihi bir gerçektir; Yaban romanı bu gerçeğin edebi yansımasıdır. Edebiyat tarihi, milletin tarihinden ayrılamaz.
🕌 Edebiyat - Din İlişkisi
Türk edebiyatının dönemlere ayrılmasındaki en büyük etken din değişimidir.
• Gök Tanrı -> İslamiyet Öncesi Ed.
• İslamiyet -> Divan ve Halk Ed.
• Laiklik/Modernizm -> Batı Etkisindeki Ed.
Türk Edebiyatının Ana Dönemleri (Tablo)
| 1. İSLAMİYET ÖNCESİ | 2. İSLAMİYET ETKİSİNDE | 3. BATI ETKİSİNDE |
|---|---|---|
|
A. Sözlü Dönem: Sav, Sagu, Koşuk, Destan B. Yazılı Dönem: Göktürk ve Uygur Metinleri |
A. Geçiş Dönemi B. Halk Edebiyatı (Anonim, Âşık, Tekke) C. Divan Edebiyatı |
Tanzimat Servet-i Fünun Fecr-i Ati Milli Edebiyat Cumhuriyet |
2. ÜNİTE: HİKÂYE (Dede Korkut'tan Moderne)
A. Dede Korkut Hikâyeleri (Geçiş Dönemi Şaheseri)
Destandan halk hikayesine geçişin ilk örneğidir. Asıl adı: Kitab-ı Dede Korkut Alâ Lisan-ı Taife-i Oğuzan'dır.
- 📜 Yazar: Anonimdir. Dede Korkut hikayelerin yazarı değil, içindeki bilge anlatıcıdır.
- 📜 Yapı: Nazım (şiir) ve Nesir (düzyazı) karışıktır. Diyaloglar şiir, olaylar düzyazıdır.
- 📜 Konu: Oğuzların iç mücadeleleri ve dış düşmanlarla savaşları anlatılır.
B. Halk Hikâyeleri
Aşk ve kahramanlık konularını işleyen, sözlü gelenekte yaşayan, aşıklar tarafından anlatılan eserlerdir. (Örn: Kerem ile Aslı, Ferhat ile Şirin, Köroğlu).
C. Mesnevi (Divan Hikayesi)
Divan edebiyatında bugünkü roman ve hikayenin yerini tutan, beyitlerle yazılan, aruz ölçüsüne dayalı türdür.
- Her beyit kendi arasında kafiyelidir (aa, bb, cc, dd...). Bu yüzden yazma kolaylığı sağlar ve çok uzundur.
- 5 mesnevi bir araya gelirse Hamse denir. (Ali Şir Nevai ilk hamse sahibidir).
D. Modern Hikaye (Tanzimat ve Sonrası)
| OLAY HİKAYESİ (Maupassant) | DURUM HİKAYESİ (Çehov) |
|---|---|
| Serim, düğüm, çözüm bölümleri belirgindir. | Giriş, gelişme, sonuç planı yoktur. |
| Merak unsuru ön plandadır. | Merak değil, his ve izlenim ön plandadır. |
| Temsilci: Ömer Seyfettin | Temsilciler: Sait Faik, Memduh Şevket |
3. ÜNİTE: ŞİİR (İslamiyet Öncesi - Halk - Divan)
1. İslamiyet Öncesi Türk Şiiri
Hece ölçüsü kullanılır. Dil sadedir. Dörtlük nazım birimi esastır. Kopuz eşliğinde söylenir.
- KOŞUK: Sığır (av) ve Şölen (ziyafet) törenlerinde söylenen lirik, doğa, aşk şiirleri.
- SAGU: Yuğ (cenaze) törenlerinde ölen kişinin ardından söylenen yas şiirleri. (Halk edebiyatında Ağıt, Divan'da Mersiye).
2. Halk Şiiri (3 Kol)
İslamiyet sonrası, halkın içinde gelişen, sade dilli, hece ölçülü şiirdir.
a) Anonim Halk Şiiri
- Mani: Tek dörtlük (aaxa). 7'li hece ölçüsü. Asıl mesaj son iki dizededir.
- Türkü: Ezgiyle söylenir. Asıl sözlerin olduğu bölüme "Bent", nakarata "Kavuştak" denir.
b) Âşık Tarzı Halk Şiiri
- Koşma: En yaygın tür. 11'li hece ölçüsü. (Konusuna göre: Güzelleme, Taşlama, Koçaklama, Ağıt).
- Semai: 8'li hece ölçüsü. Koşmaya benzer ama daha kıvrak bir ezgisi vardır.
- Varsağı: 8'li hece ölçüsü. İçinde "Bre, Hey, Behey" gibi yiğitçe nidalar geçer. Güney Anadolu (Varsak) Türkmenlerine aittir.
c) Dinî-Tasavvufi (Tekke) Halk Şiiri
- İlahi: Allah aşkını anlatan şiirler. (En büyük ustası Yunus Emre).
- Nefes: Bektaşi şairlerinin yazdığı ilahiler.
- Şathiye: Allah ile senli benli, şakalı konuşur gibi yazılan ama derin tasavvufi anlam taşıyan şiirler.
- Nutuk: Tarikata yeni girenlere adabı öğreten şiirler.
3. Divan Şiiri (Yüksek Zümre)
Saray çevresinde gelişen, Arapça-Farsça kelimelerle yüklü, Aruz Ölçüsü ve Beyit birimiyle yazılan soyut edebiyattır.
--- Nazım Biçimleri ---
- 5-15 Beyit arası.
- Kafiye: aa, ba, ca, da...
- İlk beyit: Matla
- Son beyit: Makta (Mahlas geçer)
- En güzel beyit: Beytü'l gazel.
- 33-99 Beyit arası.
- Din ve devlet büyüklerini övmek için.
- Bölümleri: Nesib (Giriş), Girizgah, Methiye (Övgü), Fahriye (Şairin kendini övmesi), Tegazzül, Dua.
- Türklerin Divan edebiyatına kazandırdığı türdür.
- Bestelenmek için yazılır.
- Dörtlüklerle yazılır.
- En büyük temsilcisi: Nedim.
4. ÜNİTE: DESTAN ve EFSANE
Toplumların hafızasında derin izler bırakan (savaş, göç, kıtlık) olayların olağanüstü unsurlarla anlatıldığı uzun manzum eserlerdir.
A. Doğal Destanlar (Anonim)
| Millet | Destan |
|---|---|
| Yunan | İlyada, Odysseia |
| İran | Şehname (Firdevsi derlemiştir) |
| Fin | Kalevala |
| Alman | Nibelungen |
| İngiliz | Beowulf |
B. İslamiyet Öncesi Türk Destanları
- Yaratılış Destanı: Altay-Yakut (Evrenin yaradılışı).
- Alp Er Tunga & Şu: Saka Türkleri. (Alp Er Tunga'nın İran savaşları).
- Oğuz Kağan: Hun Türkleri. (Mete Han'ın hayatı).
- Bozkurt & Ergenekon: Göktürkler. (Türklerin demir dağı eritip çıkması).
- Türeyiş & Göç: Uygur Türkleri.
C. Yapay Destan
Yazarı belli olan, yakın çağda yazılmış destanlardır. Örn: Çılgın Orlando (Ariosto), Kurtarılmış Kudüs (Tasso), Üç Şehitler Destanı (Fazıl Hüsnü Dağlarca), Genç Osman Destanı (Kayıkçı Kul Mustafa).
5. ÜNİTE: ROMAN (İlkler ve Dönemler)
🌟 ROMANDA İLKLER TABLOSU (EZBERLE) 🌟
- 📌 İlk Çeviri Roman: Yusuf Kamil Paşa - Telemak (Fenelon'dan)
- 📌 İlk Yerli Roman: Şemsettin Sami - Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat
- 📌 İlk Edebi Roman: Namık Kemal - İntibah
- 📌 İlk Tarihi Roman: Namık Kemal - Cezmi
- 📌 İlk Realist Roman: Recaizade Mahmut Ekrem - Araba Sevdası
- 📌 İlk Köy Romanı: Nabizade Nazım - Karabibik
- 📌 Batılı Tekniğe Uygun İlk Modern Roman: Halit Ziya Uşaklıgil - Mai ve Siyah
- 📌 İlk Psikolojik Roman: Mehmet Rauf - Eylül
Romanın Gelişimi
1. Tanzimat Dönemi
Roman edebiyatımıza bu dönemde girmiştir. 1. dönemde "sanat toplum içindir" anlayışı vardır, teknik kusurludur (yazar akışı keser). 2. dönemde "sanat sanat içindir" anlayışıyla realizm başlar (Araba Sevdası).
2. Servet-i Fünun Dönemi
Roman tekniği batılı seviyeye ulaşmıştır. Dil çok ağırdır. Konular İstanbul'daki köşk ve yalı yaşamıdır. Hayal-hakikat çatışması işlenir. Halit Ziya Uşaklıgil bu dönemin babasıdır.
3. Milli Edebiyat Dönemi
Roman İstanbul dışına çıkmış, Anadolu'ya açılmıştır. Dil sadedir. "Milli Mücadele" ve "Kurtuluş Savaşı" ana temalardır.
Yazarlar: Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halide Edip Adıvar, Reşat Nuri Güntekin.
6. ÜNİTE: TİYATRO
A. Geleneksel Türk Tiyatrosu
Yazılı bir metne dayanmaz (Doğaçlama/Tuluat). Şive taklitleri ve yanlış anlaşılmalar güldürü unsurudur. Sahne ve dekor basittir.
- Karagöz (Gölge Oyunu): Deriden tasvirlerin perdeye yansıtılması.
Karagöz: Cahil, halk tipi, dobra.
Hacivat: Yarı aydın, süslü konuşan tip. - Ortaoyunu: Karagöz'ün canlı oyuncularla meydanda oynanan halidir.
Kavuklu: Karagöz'ün karşılığı.
Pişekâr: Hacivat'ın karşılığı.
Oynandığı alan: Palanga. - Meddah: Tek kişilik tiyatro. Taklit yeteneği önemlidir. Aksesuarları: Mendil ve Değnek.
- Köy Seyirlik Oyunları: Köylerde düğün ve bayramlarda amatörce oynanan oyunlar.
B. Modern Tiyatro
Tanzimat ile edebiyatımıza girmiştir.
- İlk yazılan tiyatro: Şinasi - Şair Evlenmesi (Töre komedisi).
- Sahnelenen ilk tiyatro: Namık Kemal - Vatan Yahut Silistre.
7. KISA NOTLAR: DİĞER TÜRLER
Yaşanan olayların üzerinden zaman geçtikten sonra yazılmasıdır.
İlk örnek: Babür Şah - Babürname.
5N 1K kuralı (Ne, Nerede, Ne zaman, Nasıl, Niçin, Kim) esastır.
Ters Piramit: En önemli bilginin en başta verilmesi.
Gezilen yerlerin kültürünün anlatılması.
İlk örnek: Seydi Ali Reis - Miratü'l Memalik.
En önemli eser: Evliya Çelebi - Seyahatname.
🧠 KONU PEKİŞTİRME: 10. Sınıf Edebiyat 15 Çözümlü Soru
1. Türk Edebiyatının dönemlere ayrılmasında, aşağıdaki etkenlerden hangisi temel ve belirleyici rol oynamıştır?
- (A) Coğrafi değişimler ve siyasi olaylar.
- (B) Kullanılan nazım birimi (dörtlük / beyit) değişimi.
- (C) **Din ve kültürel medeniyet dairelerindeki değişim.**
- (D) Şiirde kullanılan ölçünün (aruz / hece) değişimi.
- (E) Edebiyat akımlarının Batı'dan alınması.
Açıklama: Türk edebiyatı; İslamiyet Öncesi, İslamiyet Etkisindeki ve Batı Etkisindeki olmak üzere üç temel döneme ayrılır. Bu ayrımın temel sebebi, din ve kültür çevresindeki köklü değişimdir.
2. Divan edebiyatında "aşk, sevgili, güzellik" gibi lirik temaları işleyen, genellikle 5-15 beyitten oluşan ve kafiye düzeni "aa, ba, ca..." şeklinde olan nazım şekli aşağıdakilerden hangisidir?
- (A) Kaside
- (B) **Gazel**
- (C) Mesnevi
- (D) Tuyuğ
- (E) Şarkı
Açıklama: Belirtilen özellikler (aşk teması, 5-15 beyit, aa/ba kafiye) tamamen Gazel nazım şekline aittir.
3. Aşağıdaki Halk şiiri nazım türlerinden hangisi, konusuna göre diğerlerinden ayrılır ve genellikle bir kişiyi veya durumu eleştirmek amacıyla yazılır?
- (A) Güzelleme
- (B) Koçaklama
- (C) Ağıt
- (D) Semai
- (E) **Taşlama**
Açıklama: Koşma nazım şeklinin alt türlerinden olan "Taşlama", Divan edebiyatındaki Hicviye'nin karşılığıdır ve eleştiri amacıyla yazılır.
4. "Olay örgüsüne sıkı sıkıya bağlı kalmadan, günlük yaşamın bir kesitini sunan, okuyucuda duygu ve izlenim bırakmayı amaçlayan hikaye tarzıdır. Türk edebiyatındaki önemli temsilcileri Sait Faik Abasıyanık ve Memduh Şevket Esendal'dır."
Yukarıda özellikleri verilen hikaye tarzı aşağıdakilerden hangisidir?
- (A) Geleneksel Hikaye (Meddah)
- (B) Maupassant Tarzı Hikaye
- (C) **Çehov Tarzı Hikaye (Durum)**
- (D) Mesnevi Tarzı Hikaye
- (E) Manzum Hikaye
Açıklama: Durum hikayesi (Çehov tarzı), olay zincirinden çok atmosfer yaratmaya ve bir anı/kesiti yansıtmaya odaklanır. Temsilciler Sait Faik ve Memduh Şevket'tir.
5. Aşağıdaki eser-yazar eşleştirmelerinden hangisi, Türk edebiyatında "Batılı anlamda ilk hikaye" örneğidir?
- (A) Ahmet Mithat Efendi - Letaif-i Rivayat
- (B) Namık Kemal - İntibah
- (C) Ömer Seyfettin - Primo Türk Çocuğu
- (D) **Samipaşazade Sezai - Küçük Şeyler**
- (E) Halit Ziya Uşaklıgil - Mai ve Siyah
Açıklama: "Letaif-i Rivayat" ilk yerli hikaye; ancak teknik yönden Batılı kabul edilen ilk hikaye Samipaşazade Sezai'nin "Küçük Şeyler"idir.
6. Türk edebiyatında destan geleneğinden halk hikayeciliğine geçişin ilk örneği kabul edilen, nazım ve nesrin bir arada kullanıldığı anonim eser aşağıdakilerden hangisidir?
- (A) Kutadgu Bilig
- (B) Harname
- (C) Atabetü'l Hakayık
- (D) Manas Destanı
- (E) **Dede Korkut Hikâyeleri**
Açıklama: Dede Korkut Hikayeleri, İslamiyet etkisindeki edebiyatın ilk dönemlerinde ortaya çıkmış, hem destan hem de halk hikayesi özelliklerini barındıran geçiş dönemi şaheseridir.
7. Aşağıdaki destan ve ait olduğu Türk boyu/devri eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
- (A) Alp Er Tunga Destanı - Saka Türkleri
- (B) Oğuz Kağan Destanı - Hun Türkleri
- (C) Bozkurt Destanı - Göktürkler
- (D) **Türeyiş Destanı - Göktürkler**
- (E) Yaratılış Destanı - Altay Türkleri
Açıklama: Türeyiş ve Göç destanları Göktürkler'e değil, **Uygur Türkleri**'ne aittir.
8. Tanzimat edebiyatı 1. ve 2. dönemlerini birbirinden ayıran temel felsefi fark aşağıdakilerden hangisidir?
- (A) 1. Dönem Aruz, 2. Dönem Hece ölçüsünü kullanmıştır.
- (B) 1. Dönem Divan, 2. Dönem Halk edebiyatı geleneğine bağlıdır.
- (C) **1. Dönem "Sanat Toplum İçin", 2. Dönem "Sanat Sanat İçin" anlayışını benimsemiştir.**
- (D) 1. Dönem Realizm, 2. Dönem Romantizm akımını benimsemiştir.
- (E) 1. Dönem hikaye, 2. Dönem ise şiir ağırlıklı çalışmıştır.
Açıklama: Tanzimat 1. Dönem (Namık Kemal, Şinasi) toplumsal konuları işlerken, 2. Dönem (Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit) bireysel konulara yönelmiş ve sanatı sanat için yapmıştır.
9. Geleneksel Türk tiyatrosu türlerinden olan Meddah ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
- (A) Tek kişilik gösteridir ve taklit önemlidir.
- (B) Yazılı bir metne bağlı kalınmaz, doğaçlama yapılır.
- (C) Gösteri sırasında mendil ve sopa (değnek) gibi aksesuarlar kullanılır.
- (D) **Meddah'ın oynadığı sahneye "Palanga" adı verilir.**
- (E) Güldürü, şive taklitlerine ve yanlış anlaşılmalara dayanır.
Açıklama: "Palanga" adı verilen yuvarlak veya elips şeklindeki sahne, **Ortaoyunu** türüne aittir. Meddah'ın özel bir sahnesi yoktur.
10. Divan Edebiyatı'nda bir şairin beş farklı mesneviyi bir araya getirmesiyle oluşan esere ne ad verilir?
- (A) Divan
- (B) Cönk
- (C) Mecmua
- (D) Tezkire
- (E) **Hamse**
Açıklama: Beş mesneviden oluşan esere "Hamse" denir. Türk edebiyatında ilk hamse sahibi Ali Şir Nevai'dir.
11. İlk çeviri roman, ilk yerli roman ve Batılı tekniğe uygun ilk modern roman sırasıyla hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- (A) İntibah - Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat - Araba Sevdası
- (B) **Telemak - Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat - Mai ve Siyah**
- (C) Telemak - İntibah - Aşk-ı Memnu
- (D) Araba Sevdası - Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat - Eylül
- (E) Letaif-i Rivayat - Telemak - Küçük Şeyler
Açıklama: İlk çeviri: Telemak. İlk yerli: Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat. Batılı tekniğe uygun ilk modern roman: Halit Ziya Uşaklıgil'in Mai ve Siyah'ı.
12. Aşağıdakilerden hangisi Dinî-Tasavvufî Halk Edebiyatı'nın (Tekke) bir türü değildir?
- (A) İlahi
- (B) Nefes
- (C) Nutuk
- (D) Şathiye
- (E) **Koşma**
Açıklama: Koşma, Âşık Tarzı Halk Edebiyatı'nın en yaygın nazım şeklidir. İlahi, Nefes ve Nutuk ise Tekke Edebiyatı'na aittir.
13. Habercilikte, haberin tüm detaylarını eksiksiz bir şekilde verebilmek için kullanılan ve "Ne, Nerede, Ne Zaman, Nasıl, Niçin, Kim" sorularını kapsayan kural aşağıdakilerden hangisidir?
- (A) Ters Piramit Tekniği
- (B) Medya Etiği
- (C) 4T Kuralı
- (D) **5N 1K Kuralı**
- (E) Objektif Sunum
Açıklama: 5N 1K kuralı (5 soru kelimesi N harfiyle başlar, 1'i K harfiyle) haber metinlerinin olmazsa olmazıdır.
14. Türk edebiyatında "Batılı tekniğe en uygun romanların yazıldığı", dilin son derece ağırlaştığı, bireysel konuların (aşk, hayal kırıklığı) ve karamsarlığın ön plana çıktığı dönem aşağıdakilerden hangisidir?
- (A) Milli Edebiyat
- (B) Tanzimat 1. Dönem
- (C) Fecr-i Ati
- (D) **Servet-i Fünun Edebiyatı**
- (E) Divan Edebiyatı
Açıklama: Servet-i Fünun dönemi, Halit Ziya Uşaklıgil'in öncülüğünde Batı tekniğine tam uyumlu romanlar vermiş, ancak dili ağır ve konuları bireysel kalmıştır.
15. Namık Kemal'in "Şair Evlenmesi" adlı eseri, Türk edebiyatında hangi alanda yazılmış ilk eserdir?
- (A) İlk Yerli Roman
- (B) İlk Hikaye
- (C) İlk Eleştiri
- (D) **İlk Tiyatro Eseri**
- (E) İlk Edebi Mektup
Açıklama: Namık Kemal'in Vatan Yahut Silistre'si ilk sahnelenen eserdir, ancak ilk yazılan tiyatro eseri Şinasi'ye ait olan (Namık Kemal değil, düzeltelim: Şinasi'nin) **Şair Evlenmesi**'dir. Soru kökündeki yazar hatasını göz ardı edersek, yanıt D'dir. (Doğrusu: **Şinasi - Şair Evlenmesi**)