Ana içeriğe atla

10. SINIF BİYOLOJİ 1. Dönem 2. Yazılı Konu Özeti (Mitoz, Mayoz, Kalıtım)

 

10. SINIF BİYOLOJİ

1. Dönem 2. Yazılı Konu Özeti (Mitoz, Mayoz, Kalıtım)

1. MİTOZ BÖLÜNME (2n → 2n)

Tek hücrelilerde üremeyi, çok hücrelilerde **büyüme, gelişme, yenilenme ve onarımı** sağlar.

✅ Temel Özellikler

  • Hücre Tipi: Somatik (vücut) hücrelerde görülür.
  • Kromozom Sayısı: Sabit kalır. (n → n veya 2n → 2n)
  • Sonuç: Bir ana hücreden, genetik yapısı **aynı** olan 2 yeni hücre oluşur. **Kalıtsal çeşitlilik sağlamaz.**

Evreler (İnterfaz + Karyokinez + Sitokinez)

  1. **İnterfaz (Hazırlık):** Bölünme öncesi hazırlık evresidir. DNA kendini eşler (**Replikasyon**). G1, S, G2 alt evrelerinden oluşur.
  2. **Karyokinez (Çekirdek Bölünmesi):**
    • **P-Profaz:** Kromatinler kromozom olur. Çekirdek zarı erir. İğ iplikleri oluşur.
    • **M-Metafaz:** Kromozomlar **tek sıra halinde** hücrenin ortasına (ekvator düzlemine) dizilir. Bu evre, kromozom sayımının yapıldığı en uygun evredir.
    • **A-Anafaz:** Kardeş kromatitler birbirinden ayrılır ve zıt kutuplara çekilir. Bu ayrılma anında geçici olarak kromozom sayısı **iki katına çıkar.**
    • **T-Telofaz:** Profazın tersidir. Çekirdek zarı ve çekirdekçik yeniden oluşur.
  3. **Sitokinez (Sitoplazma Bölünmesi):**
    • **Hayvan Hücresi:** Boğumlanma ile gerçekleşir.
    • **Bitki Hücresi:** Hücre plağı (ara lamel) oluşumu ile gerçekleşir.

2. MAYOZ BÖLÜNME (2n → n)

Eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin (gamet) oluşmasını sağlar. Temel amacı **tür içi kromozom sayısını sabit tutmak** ve **kalıtsal çeşitlilik** sağlamaktır.

🔥 Çeşitlilik Anahtarları

  • **1. Crossing Over (Parça Değişimi):** Mayoz-I'in Profaz-I evresinde homolog kromozomlar arasında gerçekleşir. **Kalıtsal çeşitliliğin temelidir.**
  • **2. Bağımsız Dağılım:** Mayoz-I'in Anafaz-I evresinde homolog kromozomların rastgele kutuplara çekilmesi.

Mayoz-I (Kromozom Sayısı Yarıya İner)

Mayoz-I öncesinde interfaz geçirilir (DNA eşlenir).

  • **Profaz I:** **Crossing over** gerçekleşir. Homolog kromozomlar bir araya gelerek **tetratları** oluşturur.
  • **Metafaz I:** **Homolog kromozomlar** hücrenin ortasına **iki sıra halinde** dizilir.
  • **Anafaz I:** **Homolog kromozomlar** birbirinden ayrılır ve zıt kutuplara çekilir. **Kromozom sayısı yarıya iner.**
  • **Telofaz I & Sitokinez I:** İki haploit (n kromozomlu) hücre oluşur.

Mayoz-II (Mitoza Benzer)

Mayoz-II öncesi interfaz **geçirilmez** (DNA eşlenmez).

  • **Metafaz II:** Kromozomlar **tek sıra halinde** ekvatora dizilir.
  • **Anafaz II:** **Kardeş kromatitler** ayrılır.
  • **Sonuç:** Mayoz-I'den gelen iki hücreden, genetik yapısı **farklı** olan toplam **4 haploit (n) hücre** oluşur.

3. KALITIMIN TEMELLERİ (Mendel Genetiği)

Temel Kavramlar

  • **Gen:** Kalıtsal bilgiyi taşıyan DNA parçası.
  • **Aleller:** Bir genin farklı versiyonlarıdır (Örn: Sarı tohum geni (S) ve Yeşil tohum geni (s)).
  • **Homolog Kromozom:** Biri anneden, diğeri babadan gelen, aynı genleri taşıyan kromozom çifti.
  • **Lokus:** Genin kromozom üzerindeki özel yeri.
  • **Dominant (Baskın) Alel:** Fenotipte etkisini her zaman gösterir (Büyük harfle, A).
  • **Resesif (Çekinik) Alel:** Sadece homozigot durumda fenotipte etkisini gösterir (Küçük harfle, a).

Genotip ve Fenotip

Kavram Tanım Örnek
**Genotip** Canlının sahip olduğu genetik yapı (Harflerle gösterilir). AA, Aa, aa
**Fenotip** Canlının dış görünüşü (Genotipin dışa yansıması). Sarı, Yeşil, Kıvırcık saç
**Homozigot** Alel çiftinin aynı olması (Arı Döl). AA, aa
**Heterozigot** Alel çiftinin farklı olması (Melez Döl). Aa

4. KAN GRUPLARI (Çok Alellilik & Eş Baskınlık)

İnsanlarda kan grubu sistemi 3 alelle kontrol edilir: IA, IB ve i. (Çok alellilik)

A. AB0 Sistemi

Fenotip (Kan Grubu) Olası Genotipler Antijen (Alyuvarda) Antikor (Plazmada)
A IAIA, IAi A Anti-B
B IBIB, IBi B Anti-A
**AB** **IAIB** A ve B **Yok**
O ii Yok Anti-A ve Anti-B

*Not: **IA** ve **IB** birbirine karşı **eş baskın** (AB grubu), ikisi de **i** aleline karşı **baskındır** (A ve B grupları).

B. Rh Faktörü

Rh sistemi R (baskın) ve r (çekinik) alelleriyle kontrol edilir.

  • **Rh Pozitif (+):** Genotip **RR** veya **Rr** (Alyuvarında Rh antijeni taşır).
  • **Rh Negatif (-):** Genotip **rr** (Alyuvarında Rh antijeni taşımaz).
**⚠️ Hamilelikte Kritik Not:** Anne Rh-, Baba Rh+ ise, bebek Rh+ olabilir. Bu durumda anne, bebeğe karşı antikor üretebilir (Kan uyuşmazlığı).

🎯 25 ADET ÇÖZÜMLÜ YAZILI SORUSU

1. Mitoz bölünmenin evrelerinden olan Anafaz’da, aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?
  • (A) Homolog kromozomlar zıt kutuplara çekilir.
  • (B) Çekirdek zarı erir ve kromatin iplikler kromozoma dönüşür.
  • (C) Kromozomlar tek sıra halinde ekvator düzlemine dizilir.
  • (D) Hücrenin kromozom sayısı yarıya iner.
  • (E) **Kardeş kromatitler birbirinden ayrılarak zıt kutuplara hareket eder.**
Cevap: E
Açıklama: Mitoz Anafaz evresinde kardeş kromatitler sentromerlerinden ayrılarak kromozom olarak adlandırılır ve zıt kutuplara çekilir. (A) Mayoz-I Anafaz'da gerçekleşir.
2. Hayvan hücrelerinde sitokinez (sitoplazma bölünmesi) olayı aşağıdakilerden hangisi ile sağlanır?
  • (A) Ara lamel oluşumu
  • (B) Hücre plağı oluşumu
  • (C) **Boğumlanma**
  • (D) Çekirdek zarının yeniden oluşması
  • (E) Tetrat oluşumu
Cevap: C
Açıklama: Hayvan hücrelerinde hücre çeperi olmadığı için sitoplazma dıştan içe doğru boğumlanarak bölünür. Bitki hücrelerinde ise hücre plağı (ara lamel) oluşumu gerçekleşir.
3. Mitoz bölünmenin canlılar için sağladığı faydalardan biri aşağıdakilerden hangisi değildir?
  • (A) Tek hücrelilerde üreme
  • (B) Çok hücrelilerde büyüme ve gelişme
  • (C) Dokuların onarılması ve yenilenmesi
  • (D) **Kalıtsal çeşitliliğin artırılması**
  • (E) Yaraların iyileştirilmesi
Cevap: D
Açıklama: Mitoz bölünme sonucunda ana hücre ile genetik yapısı aynı iki hücre oluşur. Kalıtsal çeşitliliği sağlayan Mayoz bölünmedir.
4. Kromozom sayısının belirlenmesi ve karyotipleme yapılması için mitoz bölünmenin en uygun evresi hangisidir?
  • (A) Profaz
  • (B) **Metafaz**
  • (C) Anafaz
  • (D) Telofaz
  • (E) İnterfaz
Cevap: B
Açıklama: Metafazda kromozomlar en belirgin ve en kısa haldedir, ayrıca tek sıra halinde dizildikleri için sayım ve inceleme en net bu evrede yapılır.
5. Bir hücrenin bölünme öncesinde hazırlık yaptığı İnterfaz evresinde gerçekleşen en kritik olay aşağıdakilerden hangisidir?
  • (A) Çekirdek zarının erimesi
  • (B) Kromozomların kutuplara çekilmesi
  • (C) **DNA'nın kendini eşlemesi (replikasyon)**
  • (D) Tetrat oluşumu
  • (E) İğ ipliklerinin kaybolması
Cevap: C
Açıklama: İnterfazın S evresinde DNA miktarı iki katına çıkar, yani replikasyon (eşlenme) gerçekleşir. Bu, bölünmenin temel hazırlığıdır.
6. Mayoz bölünmenin temel amaçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
  • (A) Gamet oluşumu (üreme hücreleri)
  • (B) Tür içi kromozom sayısını sabit tutmak
  • (C) Kalıtsal çeşitliliği artırmak
  • (D) **Yıpranan doku ve organları onarmak**
  • (E) Homolog kromozomların ayrılmasını sağlamak
Cevap: D
Açıklama: Yıpranan doku ve organların onarılması mitoz bölünmenin görevidir. Mayoz, sadece üreme amaçlı gerçekleşir.
7. Mayoz I ve Mayoz II bölünmelerini birbirinden ayıran en belirgin fark nedir?
  • (A) Sitokinez olayı
  • (B) İğ ipliği oluşumu
  • (C) **Kromozom sayısının yarıya inmesi**
  • (D) Kardeş kromatitlerin ayrılması
  • (E) İnterfaz evresi
Cevap: C
Açıklama: Mayoz I'de homolog kromozomlar ayrılır ve kromozom sayısı yarıya iner (2n → n). Mayoz II, mitoz gibi ilerler ve kromozom sayısı sabit kalır (n → n).
8. Kalıtsal çeşitliliğin temelini oluşturan "Crossing Over" (Parça Değişimi) olayı hangi evrede gerçekleşir?
  • (A) Mitoz Profaz
  • (B) Mayoz II Profaz
  • (C) **Mayoz I Profaz**
  • (D) Mayoz I Anafaz
  • (E) Mayoz II Anafaz
Cevap: C
Açıklama: Crossing Over, homolog kromozomların tetrat oluşturduğu Mayoz I Profaz evresinde gerçekleşerek genetik çeşitliliği sağlar.
9. Hem mitoz hem de mayoz bölünmede ortak olarak gerçekleşen olay aşağıdakilerden hangisidir?
  • (A) Tetrat oluşumu
  • (B) Crossing over
  • (C) Homolog kromozomların ayrılması
  • (D) **DNA'nın kendini eşlemesi (replikasyon)**
  • (E) Kromozom sayısının yarıya inmesi
Cevap: D
Açıklama: Hem mitoz hem de mayoz I öncesinde, hazırlık evresi olan İnterfaz geçirilir ve bu evrede DNA kendini eşler. Diğerleri sadece mayozda görülür.
10. Mayoz bölünme sonucu 2n = 4 kromozomlu bir ana hücreden oluşan gametlerin kromozom sayısı ve genetik yapısı için ne söylenebilir?
  • (A) 4 kromozomlu, aynı genetik yapıda
  • (B) 4 kromozomlu, farklı genetik yapıda
  • (C) **2 kromozomlu, farklı genetik yapıda**
  • (D) 2 kromozomlu, aynı genetik yapıda
  • (E) 8 kromozomlu, farklı genetik yapıda
Cevap: C
Açıklama: Mayozun temel amacı kromozom sayısını yarıya indirmektir (2n → n). 4 kromozomlu hücreden 2 kromozomlu (n=2) hücre oluşur. Crossing over ve bağımsız dağılım nedeniyle genetik yapıları farklıdır.
11. Bir karakterin kalıtsal bilgisini taşıyan DNA parçasına ne ad verilir?
  • (A) Alel
  • (B) Lokus
  • (C) Fenotip
  • (D) **Gen**
  • (E) Kromatit
Cevap: D
Açıklama: Kalıtsal bilginin temel birimi Gendir. Alel, bu genin farklı çeşitleridir.
12. Genotipi AaBb olan bir birey için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
  • (A) İki karakter bakımından homozigottur.
  • (B) **İki karakter bakımından da heterozigottur.**
  • (C) Sadece A karakteri için saf döldür.
  • (D) B karakteri için çekinik fenotipe sahiptir.
  • (E) Tek karakterli bir çaprazlama yapılmıştır.
Cevap: B
Açıklama: Aa heterozigot (melez döl), Bb de heterozigot (melez döl) demektir. Dolayısıyla iki karakter bakımından da heterozigottur.
13. Çekinik (resesif) bir alelin (a) fenotipte etkisini gösterebilmesi için genotipin nasıl olması gerekir?
  • (A) Heterozigot baskın (Aa)
  • (B) Homozigot baskın (AA)
  • (C) **Homozigot çekinik (aa)**
  • (D) Baskın fenotip (A)
  • (E) Taşıyıcı (Aa)
Cevap: C
Açıklama: Çekinik bir özellik, fenotipte sadece her iki alelin de çekinik olması durumunda (homozigot çekinik) kendini gösterir.
14. AaBb genotipine sahip bir bireyden, aşağıdaki gametlerden hangisi oluşamaz?
  • (A) AB
  • (B) Ab
  • (C) aB
  • (D) ab
  • (E) **AAbb**
Cevap: E
Açıklama: Gametler (üreme hücreleri) haploit (n) yapılıdır ve her karakter için sadece bir alel taşır. AAbb ise diploit (2n) bir genotiptir, gamet olamaz.
15. Bezelyelerde mor çiçek rengi (M), beyaz çiçek rengine (m) baskındır. Mm x mm çaprazlaması sonucunda beyaz çiçekli bezelye oluşma olasılığı kaçtır?
  • (A) %75
  • (B) %100
  • (C) %0
  • (D) **%50**
  • (E) %25
Cevap: D
Açıklama: Çaprazlama sonucu: Mm x mm → Mm, Mm, mm, mm. (Mor, Mor, Beyaz, Beyaz). Beyaz çiçekli (mm) oluşma ihtimali 4'te 2'dir, yani %50.
16. AaBb genotipine sahip iki bireyin çaprazlanması sonucunda (AaBb x AaBb), AABB genotipli bir birey oluşma olasılığı kaçtır?
  • (A) 1/4
  • (B) 1/8
  • (C) **1/16**
  • (D) 9/16
  • (E) 3/4
Cevap: C
Açıklama: Olasılıklar ayrı ayrı hesaplanır: (Aa x Aa) → AA gelme olasılığı 1/4'tür. (Bb x Bb) → BB gelme olasılığı 1/4'tür. 1/4 x 1/4 = 1/16.
17. İnsan kan gruplarında IAIB genotipine sahip bireyin fenotipinin AB grubu olması, kalıtımın hangi prensibine örnektir?
  • (A) Baskınlık (Dominantlık)
  • (B) Çekiniklik (Resesiflik)
  • (C) **Eş Baskınlık (Kodominantlık)**
  • (D) Tam Baskınlık
  • (E) Çok Alellilik
Cevap: C
Açıklama: Eş baskınlıkta (Kodominantlık), iki alel de fenotipte eşit oranda etkisini gösterir. IAIB genotipinde hem A hem B antijeni üretildiği için fenotip AB olur.
18. Kan grubu A olan bir babanın ve B olan bir annenin, O kan grubuna sahip bir çocuğu olabilmesi için, ebeveynlerin genotipleri nasıl olmalıdır?
  • (A) Baba IAIA, Anne IBIB
  • (B) Baba IAi, Anne IBIB
  • (C) **Baba IAi, Anne IBi**
  • (D) Baba IAIA, Anne IBi
  • (E) Baba IAi, Anne ii
Cevap: C
Açıklama: O kan grubu (ii) oluşabilmesi için hem annenin hem de babanın "i" alelini taşıması gerekir. Bu da her ikisinin de heterozigot (taşıyıcı) olduğu anlamına gelir: IAi x IBi.
19. Kanında Rh antijeni bulunduran bir bireyin genotipi aşağıdakilerden hangisi olamaz?
  • (A) RR
  • (B) Rr
  • (C) **rr**
  • (D) Rr ve RR
  • (E) Hiçbiri
Cevap: C
Açıklama: Rh antijeni bulundurmak demek Rh pozitif (+) olmak demektir. Rh pozitif genotipleri RR veya Rr'dir. rr ise Rh negatif (-) bireyi ifade eder ve Rh antijeni taşımaz.
20. Kan grubunda hiç antijen bulundurmayan ve plazmasında Anti-A ve Anti-B antikorlarını taşıyan bireyin kan grubu nedir?
  • (A) A
  • (B) B
  • (

Labels: